Thema's van Oedipus Rex: Tijdloze concepten voor publiek van toen en nu
Het verhaal van Oedipus was welbekend bij het Griekse publiek: de koning die onbewust een profetie vervulde terwijl hij eraan probeerde te ontsnappen. Het vroegste vastgelegde verslag van zijn verhaal verschijnt in Homerus’ De Odyssee in de achtste eeuw v.Chr. In boek 11 van de tekst reist Odysseus naar de onderwereld en ontmoet verschillende doden, waaronder koningin Jocaste. Homerus besteedt meerdere regels aan het navertellen van het verhaal:
“De volgende die ik zag was de moeder van Oedipus,
De schone Jocaste, die, zonder het te weten,
Een monsterlijke daad ondernam - zij trouwde
Haar eigen zoon. Nadat hij zijn vader had gedood,
Maakte hij haar tot zijn vrouw. En toen onthulden de goden
De waarheid aan iedereen…”
Homerus, De Odyssee, Boek 11
Zoals het vaak gebeurt met verhalen uit de mondelinge traditie, verschilt Homerus’ versie enigszins van het verhaal dat we vandaag kennen. Toch bleef de kern consistent door de verschillende hervertellingen totdat Sophocles het verhaal dramatiseerde voor het theater.
Sophocles schreef meerdere toneelstukken over Thebe, en de drie die bewaard zijn gebleven draaien om de sage van Oedipus. Oedipus Rex werd voor het eerst opgevoerd rond 429 v.Chr., met groot succes. In zijn werk Poetica verwijst Aristoteles naar het toneelstuk om de componenten van tragische toneelstukken en de kwaliteiten van de tragische held uit te leggen.
Het toneel voorbereiden: Snelle feiten over Oedipus Rex
Hoewel er veel thema’s worden besproken, gaat het hoofdthema van Oedipus Rex naar alle waarschijnlijkheid over de onoverwinnelijke macht van het noodlot. Het noodlot speelde een belangrijke rol in de Griekse mythologie, zo zeer dat drie godinnen samenwerken om het proces te besturen.
Clotho spon de draad van iemands leven, Lachesis mat deze op de juiste lengte, en Atropos knipte hem door wanneer het lot van de persoon ten einde was. Deze godinnen, de Drie Schikgodinnen genoemd, belichaamden ook de ideeen van verleden, heden en toekomst.
Oedipus zelf droeg de littekens van het noodlot vanaf zijn geboorte. Koning Laius ontving een profetie die zei dat zijn zoon, Oedipus, hem zou doden, dus toen Jocaste een zoon baarde, dreef Laius een pin door de enkels van de baby en stuurde Jocaste om het kind in het bos achter te laten. Jocaste gaf het kind in plaats daarvan aan een herder, waarmee het proces begon waardoor Oedipus zou opgroeien tot een man die permanent getekend was door de pin en volkomen onwetend over zijn ware afkomst.
De Grieken geloofden sterk in de macht van het noodlot en de onvermijdelijkheid ervan. Aangezien het noodlot de wil van de goden was, wisten mensen dat proberen hun lot te veranderen op zijn best gevaarlijk was. Laius probeerde aan zijn lot te ontsnappen door zijn zoon in de steek te laten, en Oedipus vluchtte uit Korinthe om degenen die hij dacht dat zijn ouders waren te beschermen. Beide acties zorgden ervoor dat deze personages regelrecht in de armen van het noodlot liepen.
De hoofdpersonages in Oedipus Rex geloven dat ze handelen uit vrije wil. Het publiek kan inderdaad gemakkelijk meerdere acties zien die de personages hadden kunnen ondernemen om te voorkomen dat de profetie zou uitkomen. Toch maakten de personages bewust keuzes die de profetie tot vervulling brachten. Sophocles maakt het punt dat, hoe “vrij” iemands beslissingen ook mogen lijken, de wil van de goden onontkombaar is.
Wat is het thema van Oedipus Rex? Kan vrije wil het noodlot overwinnen?
De onvermijdelijkheid van het noodlot wordt gesymboliseerd in een ander thema van Oedipus de Koning: het driesprong-kruispunt. In literatuur en mondelinge tradities over de hele wereld vertegenwoordigt een kruispunt een cruciaal moment in het plot, waar de beslissing van het personage beinvloedt hoe het verhaal zal eindigen.
Koning Laius en Oedipus hadden elkaar op elke locatie kunnen ontmoeten en bevechten, maar Sophocles gebruikte het driesprong-kruispunt om het belang van hun ontmoeting te benadrukken. De drie wegen symboliseren de Drie Schikgodinnen evenals het verleden, heden en de toekomstige daden die op dat punt samenkomen. Het publiek kan zich de “wegen” voorstellen die deze mannen hebben afgelegd om dit punt te bereiken, alle gebeurtenissen in hun leven die tot dat cruciale moment leidden. Zodra Oedipus Laius doodt, slaat hij een weg in waarvan geen terugkeer mogelijk is.
Hoe past dit bij het concept van noodlot versus vrije wil?
Laius en Oedipus handelen volgens hun eigen beslissingen, soms zelfs acties kiezend waarvan ze denken dat die hen van de profetie weg zullen leiden. Echter, elke keuze bewoog hen verder langs hun voorbestemde paden naar vernietiging en wanhoop. Hoewel ze dachten dat ze hun lot in eigen hand hadden, konden ze hun noodlot niet ontlopen.
Het driesprong-kruispunt: Een tastbaar symbool van het noodlot aan het werk
Door de hele tekst van Oedipus Rex speelde Sophocles met de ideeen van gezichtsvermogen versus inzicht. Oedipus staat bekend om zijn scherpe inzicht, maar hij kan de werkelijkheid van zijn eigen daden niet “zien.” Hij beledigt zelfs de profeet Teiresias om bewust onwetend te blijven. Hoewel Teiresias zelf blind is, kan hij de waarheid “zien” die Oedipus weigert te erkennen, en hij vermaant de koning:
“Ik ben blind, en gij
Hebt mijn blindheid bespot. Ja, ik zal nu spreken.
Ogen hebt gij, maar uw daden kunt gij niet zien
Noch waar gij zijt, noch welke dingen met u vertoeven.
Vanwaar zijt gij geboren? Gij weet het niet; en onbekend,
Hebt gij op levenden en doden, op allen die de uwen waren,
Haat gewrocht.”
Sophocles, Oedipus Rex, Regels 414-420
Oedipus blijft zo lang mogelijk zijn ogen sluiten voor de waarheid, maar uiteindelijk moet zelfs hij beseffen dat hij onbewust de profetie heeft vervuld. Beseffend dat hij zijn kinderen niet meer in de ogen kan kijken, steekt hij zijn eigen ogen uit. Dan is hij, net als Teiresias, fysiek blind maar kan hij de waarheid maar al te duidelijk zien.
Koningin Jocaste kan ook gedurende een groot deel van het toneelstuk de waarheid niet zien. Men zou kunnen stellen dat zij “verblind” was door liefde, anders had ze wellicht opgemerkt dat Oedipus dezelfde leeftijd had als haar vergeten zoon. Oedipus (wiens naam “gezwollen voet” betekent) lijdt inderdaad aan een verwonding op exact dezelfde plek waar Laius haar kind verwondde. Wanneer het besef daagt, probeert ze Oedipus af te leiden om hem blind te houden voor zijn afkomst en haar rol in het vervullen van de gruwelijke profetie.
Blindheid en onwetendheid: Nog een van de grote thema’s in Oedipus Rex
Hubris, of overweldigende trots, was een ernstig vergrijp in het oude Griekenland, waardoor het zo’n belangrijk thema werd in de Griekse literatuur. Een welbekend voorbeeld is Homerus’ De Odyssee, waarin Odysseus’ hubris zijn tienjarige worsteling om thuis te komen veroorzaakt. Hoewel veel beroemde personages hun einde vonden als direct gevolg van hubris, lijkt Oedipus daar niet een van te zijn.
Ongetwijfeld toont Oedipus trots; aan het begin van het toneelstuk pochte hij dat hij Thebe had gered door het raadsel van de Sfinx op te lossen. Hij is er zeker van dat hij de moordenaar van voormalig Koning Laius kan vinden en Thebe opnieuw kan redden, ditmaal van een plaag. Tijdens de confrontaties met Creon en Teiresias toont hij evenveel trots en opschepperij als de gemiddelde koning.
Deze demonstraties van trots kwalificeren echter technisch gezien niet als hubris. Per definitie houdt “hubris” in dat men iemand anders vernedert, meestal een verslagen vijand, om zichzelf superieur te doen lijken. Deze buitensporige, machtshongerige trots zorgt ervoor dat men overhaaste daden begaat, die uiteindelijk tot iemands ondergang leiden.
De trots die Oedipus vaak tentoon spreidt is niet buitensporig, gezien het feit dat hij inderdaad Thebe had gered. Hij probeert niemand te vernederen en uit slechts een paar beledigingen uit frustratie. Men zou kunnen stellen dat het doden van Koning Laius een daad van trots was, maar aangezien de dienaren van Laius als eersten sloegen, is het even waarschijnlijk dat hij uit zelfverdediging handelde. In werkelijkheid was zijn enige schadelijke daad van trots het denken dat hij met succes aan zijn eigen lot kon ontsnappen.
Hubris: Een groot thema in Griekse werken, maar een klein thema in Oedipus Rex
Sophocles had veel te zeggen tegen zijn oud-Griekse publiek. De ontwikkeling van zijn thema’s in Oedipus de Koning diende als maatstaf voor alle toekomstige tragische toneelstukken.
Hier zijn enkele kernpunten om te onthouden:
- Sophocles vormgaf Oedipus Rex met thema’s die gemakkelijk te begrijpen waren voor het oud-Griekse publiek.
- Zijn centrale thema illustreerde het populaire Griekse idee dat het noodlot onontkombaar is, hoewel iemands acties vrije wil lijken.
- Het driesprong-kruispunt is een directe metafoor voor het noodlot.
- In het toneelstuk stelt Sophocles vaak de ideeen van gezichtsvermogen en blindheid tegenover kennis en onwetendheid.
- De blinde profeet Teiresias ziet de waarheid, waar de scherpziende Oedipus niet kan zien wat hij heeft gedaan.
- Hubris, of buitensporige trots, is een populair thema in de Griekse literatuur.
- Oedipus toont inderdaad trots, maar zijn trotse daden stijgen zelden, als ooit, tot het niveau van hubris.
- De enige hubristische daad die tot de ondergang van Oedipus zou kunnen leiden, is dat hij denkt machtig genoeg te zijn om aan zijn eigen lot te ontsnappen.
Conclusie
Hoewel de Grieken in de tijd van Sophocles het verhaal van Oedipus al kenden, waren de thema’s van Oedipus Rex ongetwijfeld even onderhoudend en tot nadenken stemmend voor hen als voor het hedendaagse publiek.
