Vrouwe van het Meer

De Vrouwe van het Meer (Dame del Lac in het Frans) was een vrouw met grote magische kracht. Zij woonde in het meer. Het meer was in werkelijkheid een Keltische Anderwereld. Een grote betovering was over haar kasteel gelegd om haar land voor indringers te verbergen.

Er leken verscheidene “Vrouwen van het Meer” te zijn. De belangrijkste Vrouwe van het Meer was Niniane (ook bekend als Viviane, Vivien of Nimue). Sommigen beweerden zelfs dat Morgan le Fay ook de Vrouwe van het Meer was, hoewel Morgan meestal werd aangeduid als een van de negen tovenaressen van Avalon.

Een andere Vrouwe van het Meer was degene die het magische zwaard Excalibur aan Koning Arthur gaf (volgens Suite du Merlin (Post-Vulgaat, ca. 1240) en Malory’s Le Morte d’Arthur (1469) [Boek I, hoofdstuk 25]). Zij kreeg geen andere naam dan haar titel als Vrouwe van het Meer, maar zij verschilde van Niniane. Deze naamloze Vrouwe werd gedood door Balin le Savage [Le Morte d’Arthur, Boek II, hoofdstuk 3]. Niniane werd later de bewaakster van het zwaard, in het bijzonder toen de stervende Arthur Excalibur aan het meer teruggaf.

Tegenwoordig wordt algemeen aangenomen dat de Vrouwe van het Meer, inclusief haar connectie met Arthurs zwaard Excalibur, van Bretonse oorsprong is. Over het algemeen wordt gezegd dat de Vrouwe van het Meer in het woud van Bretagne leefde. Arthur ontving een nieuw zwaard van de Vrouwe, en de stervende Arthur beval het zwaard in het meer terug te werpen. Er zijn geen eerdere Welshe of Engelse bronnen naast de Franse/Bretonse versie over deze gebeurtenissen.

• Niniane (Viviane of Nimue)
• Ganieda (Gwenddydd)

Niniane

Niniane, Nymenche of Uiuiane was de Vrouwe van het Meer die verscheen in de Vulgaatcyclus. Niniane werd vaak Vivien en Nimue genoemd (Nimue of Nenive in Malory’s Le Morte d’Arthur). In de moderne literatuur is zij beter bekend als Vivian. Hoe men de naam van deze dame ook uitspreekt of spelt, voor het gemak zal ik Niniane gebruiken.

Er zij opgemerkt dat Niniane (Viviane, Vivien of Nimue) onderscheiden moet worden van de Vrouwe van het Meer die Arthur zijn nieuwe zwaard Excalibur gaf (zie Het Nieuwe Zwaard in de Legende van Excalibur), toen Arthur het zwaard dat hij uit de steen had getrokken — waardoor hij tot koning werd gekroond — brak (zie Koningschap en Vroege Oorlogen); deze eerdere Vrouwe van het Meer had een woning in Brittannië, maar zij werd spoedig terechtgesteld door Sir Balin (zie Ridder met Twee Zwaarden). Niniane en deze eerste Vrouwe van het Meer waren twee verschillende personen.

Volgens de Vulgaat Merlin was Niniane de dochter van Dyonas, die was getrouwd met de nicht van de Hertog van Bourgondië (Bourgogne). Dyonas was het petekind van Diana, de godin van de wouden. Haar vader had de Hertog van Bourgondië gediend als vavasor, en hij kreeg het Woud van Briosque in leen. Het andere deel van het woud behoorde toe aan Koning Ban, dat hij had verworven door de koning als ridder te dienen.

Haar meer leek zich te bevinden in Klein-Brittannië (een andere naam voor Bretagne), in dit Woud van Briosque, en het meer stond bekend als het Meer van Diana. Het was vernoemd naar de Romeinse godin van de jacht. Niniane was pas twaalf jaar oud toen zij Merlin voor het eerst ontmoette in dit woud. Zelfs op deze jonge leeftijd bezweek Merlin voor haar charmes, die hij onweerstaanbaar vond. Merlin leerde haar een deel van zijn magie in ruil voor haar liefde, voordat hij van haar vertrok.

Niniane zou Merlin opnieuw ontmoeten als volwassene.

In de Post-Vulgaat romance genaamd Suite du Merlin (onderdeel van de Post-Vulgaatcyclus; het is een voortzetting van de Vulgaat Merlin) en Thomas Malory’s Le Morte d’Arthur (1469) was Niniane een jachtvrouw en de dochter van de Koning van Northumbrië in Bretagne, niet Brittannië. Kort na het huwelijk van Arthur en Guinevere bezat Niniane een brachet (jachthond) en jaagde zij op het witte hert. Haar hond werd gestolen en zij werd ontvoerd. Merlin zond drie ridders op de Queeste van het Witte Hert, waarbij Gawain het hert moest halen. Tor haalde de hond terug en Pellinor moest de ontvoerde jachtvrouw (Niniane) redden.

Opnieuw kon de grote tovenaar en profeet Ninianes schoonheid niet weerstaan en Merlin volgde haar overal. Zij beloofde hem opnieuw haar liefde in ruil voor de kennis die Merlin haar over magie zou bijbrengen. Voordat zij Merlin naar zijn ondergang lokte, bouwde de grote tovenaar haar verborgen domein en paleis nabij het Meer. Met zijn magie verborg hij haar woning, zodat voorbijgangers slechts een meer zagen in plaats van haar woning.

Toen Niniane besloot terug te keren naar huis, besloot Merlin haar te vergezellen, in de hoop de Vrouwe van het Meer te verleiden. Merlin wist dat zijn einde nabij was, maar hij kon zijn hartstocht of begeerte voor Niniane niet bedwingen. Op hun reis ontmoetten Merlin en Niniane Koning Ban, zijn vrouw Helen (Elaine) en de kleine Lancelot, die toen Galahad heette. Merlin vertelde haar dat dit kind zou opgroeien tot de grootste ridder ter wereld.

Tegen de tijd dat zij haar huis bereikten, besloot Niniane zich van Merlin te ontdoen door de tovenaar te verleiden haar zijn magie te leren, die zij zou gebruiken om de tovenaar te vangen. Toen zij het Woud van Brocéliande binnengingen, werd Niniane Merlin zat. Zij gebruikte de magie die zij van hem had geleerd en sloot de tovenaar op in de rots. De Vulgaat Merlin vermeldt dat zij Merlin gevangenzette in een kasteel van lucht, waaruit alleen zij hem kon bevrijden.

In de Vulgaat Merlin vernam Gawain het lot en de opsluiting van Merlin, terwijl in de Suite de Merlin Pellinor het nieuws over Merlin ontdekte. Wie van de twee ridders het ook was, hij keerde terug naar Arthur met het nieuws.

Arthur verloor zijn mentor en belangrijkste raadsman. Niniane nam echter de rol van Merlin over als de magische raadsvrouwe van de koning. Niniane verijdelde tevens verscheidene samenzweringen van Morgan le Fay om haar halfbroer, Koning Arthur, te doden. Morgan le Fay was een andere tovenares die Merlin met haar magie en necromantie had betoverd.

In Suite du Merlin en Le Morte d’Arthur stal Morgan le Fay Excalibur van haar broer en gaf het magische zwaard aan haar minnaar, Accolon van Gaulië. Terwijl Arthur zijn tweegevecht met Accolon aan het verliezen was, was het Niniane die de koning redde. Zij gebruikte haar magie om Excalibur uit Accolons hand te slaan.

Later, toen Arthur terugkeerde naar Camelot, zond Morgan een van haar jonkvrouwen met een schitterende mantel naar haar halfbroer, als teken van vrede. Niniane, die verraad van Morgan vermoedde, raadde de koning aan het gewaad niet te dragen. Arthur dwong Morgans dienares de mantel in plaats daarvan zelf aan te trekken. De jonkvrouw stierf toen de mantel op haar schouders werd geplaatst en zij onmiddellijk tot as werd verbrand. (Zie De Samenzwering van Morgan le Fay.)

Niniane was verantwoordelijk voor de opvoeding van Lancelot na de dood van zijn vader, Koning Ban van Banoic. Lancelot kende zijn eigen naam niet, noch die van zijn ouders, omdat Niniane deze niet onthulde terwijl hij bij haar woonde. Niniane onthulde slechts dat hij zijn ware naam zou vinden wanneer hij de beste ridter ter wereld werd. Niniane onderwees Lancelot in de hoofse liefde en de plichten van een ware ridder. Het was zij die hem naar Arthur zond om te worden geridderd, en daar werd de jonge Lancelot onmiddellijk verliefd op Arthurs beeldschone koningin — Guinevere. Niniane hielp Lancelot meerdere keren, hetzij persoonlijk hetzij door vele van haar jonkvrouwen die haar dienden. Zij wist van de liefde van haar pleegzoon voor de koningin. Zie de pagina over Lancelot van het Meer.

Volgens Chrétien de Troyes’ Le Chevalier à la charrette (of Lancelot, ca. 1175) bezat Lancelot een ring, gegeven door een fee die hem had grootgebracht. De ring stelde hem in staat elke magie te doorbreken. Geen naam werd genoemd van deze dame (fee). In Ulrich von Zatzikhovens Lanzelet (ca. 1194) schreef de auteur dat de held werd ontvoerd en grootgebracht door een waterfee in haar magische koninkrijk nadat zijn vader door zijn vazallen was afgezet.

Niniane gaf Koningin Guinevere een magisch gespleten schild. De ene helft van het schild beeldde een ridder en een vrouw uit die elkaar kusten, maar hun lippen raakten elkaar niet vanwege de spleet in het schild. Zodra Lancelot en Guinevere hun hartstocht zouden hebben geconsumeerd, zou het schild weer heel worden.

In Sir Thomas Malory’s Le Morte d’Arthur stond zij bekend als Nimue of Nenive, en was zij een van vier dames die de stervende Arthur op een boot meenamen om in Avalon te worden genezen. (Zie De Dood van Koning Arthur.)

De voorgangster van Niniane was waarschijnlijk Ganieda/Gwenddydd, de zuster van Merlin. Ganieda werd de opvolgster van Merlin, niet als tovenares maar als machtige zieneres, die de gave van divinatie van haar broer erfde. Niniane was overigens niet verwant aan Merlin, maar zij was zijn laatste leerlinge, en de Vrouwe van het Meer werd de opvolgster van Merlin als de magische raadsvrouwe van Arthur.

Ganieda

In het verhaal van Geoffrey van Monmouth getiteld Vita Merlini (ca. 1152) stond Ganieda bekend als de zuster van Merlin. In de Welshe legendes stond Ganieda bekend als Gwenddydd en was zij de zuster van Myrddin (Merlin). Zij was ook de schoonzuster van Gwendoloena, Merlins echtgenote.

Ganieda (Gwenddydd) was de echtgenote van Koning Rodarch van Cumbrië (Wels: Rhydderch Hael, koning van Strathclyde).

Volgens Geoffrey van Monmouth leefde Ganieda, na de dood van haar echtgenoot, in het woud bij haar broer. Het was zij die een huis met zeventig deuren en zeventig ramen voor Merlin bouwde. De bouw van het huis stelde haar broer in staat de nachtelijke hemel te observeren en de toekomst te voorspellen (astrologie).

De legendarische bard Taliesin voegde zich later bij de broer en zuster in het woud, waar de bard nieuws met Merlin deelde. Toen Merlin zijn verstand herkreeg door water te drinken uit een geneeskrachtige bron, verkreeg Ganieda de gave van profetie, die naar verluidt superieur was aan zijn eigen kracht.

Als de Welshe Gwenddydd was zij, volgens de gedichten toegeschreven aan Myrddin (Merlin), ontroostbaar over de dood van haar zoon. Maar later verzoende zij zich met Myrddin in een dialoog tussen Myrddin en Gwenddydd (Cyfoesi Myrddin ac ei Chwaer Gwenddydd). Hier komen wij te weten dat hun vader Morfryn heette en dat zij en haar zuster tweelingen waren.

Ganieda verschijnt niet in de hoofdstream Arthursche legende. Sommige mensen geloven echter dat de zuster van Merlin werd vervangen door een feeën vrouw en tovenares bekend als de Vrouwe van het Meer. De Vrouwe van het Meer stond onder verscheidene namen bekend, waaronder Niniane, Nymenche of Uiuiane (in de Vulgaatcyclus), Nimue (in Sir Thomas Malory’s Le Morte d’Arthur) en Vivian (een naam die populairder is in de moderne literatuur).

Dat wil niet zeggen dat Ganieda een Vrouwe van het Meer was; zij kan de voorgangster van de Vrouwe van het Meer zijn geweest. Hoewel Merlins zuster en de Vrouwe van het Meer twee totaal verschillende personen leken te zijn, zijn de overeenkomsten duidelijk aanwezig. Ganieda werd begaafd in divinatie zodra het verstand van haar broer was genezen. Daarom had Ganieda de positie van Merlin geërfd, aangezien haar broer weigerde nog langer te profeteren. Merlin zei dat zijn zuster zelfs beter was dan hij in divinatie, net zoals de latere Merlin werd vervangen door de Vrouwe van het Meer. Terwijl Niniane (Vivian) een leerlinge van Merlin was, leerde zij alles wat zij kon over magie van Merlin. Na het opsluiten of doden van Merlin erfde Niniane Merlins magische kennis en vaardigheid, en werd zij de opvolgster van Merlin als raadsvrouwe van Koning Arthur.