Ilias versus Odyssee: Een Verhaal van Twee Heldendichten

Hoewel de vraag Ilias versus Odyssee verwant is en door sommigen zelfs als opeenvolgend wordt beschouwd, zijn er diverse subtiele en minder subtiele verschillen. Zo is de Ilias bijvoorbeeld vrijgeviger in het vermengen van het bovennatuurlijke en fantastische met het alledaagse.

De goden lijken een veel actievere rol te spelen in de gebeurtenissen van de Ilias, terwijl zij zich minder bemoeien met sterfelijke zaken in de Odyssee.

Dat wil niet zeggen dat de goden zich niet mengen in de gebeurtenissen van de Odyssee.

Wat Is het Verschil Tussen de Ilias en de Odyssee?

Een van de eerste dingen die je moet begrijpen wanneer je begint met het lezen van Homerus’ heldendichten is: hoe is de Ilias gerelateerd aan de Odyssee? In de eenvoudigste bewoording wordt de Odyssee beschouwd als een soort vervolg op de Ilias.

Beide heldendichten bestaan uit 24 boeken en draaien om een specifiek tijdstip tijdens een veel groter geheel van gebeurtenissen. Uiteraard was de Trojaanse Oorlog en alles wat eraan voorafging een veel groter verhaal dan de gebeurtenissen in de Ilias.

Odysseus’ reis om terug te keren naar zijn thuisland Ithaka was eveneens een veel groter verhaal dan wat in de Odyssee wordt verteld. In elk boek vatte Homerus een deel van de gebeurtenissen samen om een punt te maken en een bepaald perspectief op de verhaallijn te presenteren.

Tussen de twee zijn er echter enkele belangrijke verschillen. Hoewel fantastische elementen deel uitmaken van beide verhalen, met goden die regelmatig verschijnen en mythische wezens zoals nimfen, cyclopen en reuzen die deelnemen aan de actie, is er een verschuiving in de vertelling van de Odyssee.

In de Ilias nemen de goden een actieve rol op zich, mengen zich in menselijke aangelegenheden, dragen boodschappen over en nemen zelfs deel aan de strijd. Op een gegeven moment rijdt Athena een strijdwagen de strijd in en raken verschillende goden gewond in de gevechten.

In de Odyssee nemen de goden een veel minder betrokken houding aan. Ze nemen niet deel aan de gebeurtenissen. Hoewel ze een of twee keer ingrijpen, mengen ze zich niet rechtstreeks, behalve wanneer de god Hermes een boodschap brengt aan Calypso en haar informeert dat ze Odysseus moet vrijlaten zodat hij zijn reis kan voortzetten.

1. Perspectieven van Personages in de Ilias en de Odyssee

Een groot verschil tussen de Ilias en de Odyssee dat vaak over het hoofd wordt gezien, is het verschil in de manier waarop het verhaal wordt verteld. Terwijl de Ilias het verhaal vertelt vanuit een alwetend derde-persoonsperspectief, wordt de Odyssee anders gepresenteerd, vanuit het gezichtspunt van veel personages.

De Odyssee is eveneens geschreven in de derde persoon, maar niet vanuit een alwetende verteller. In boeken IX tot en met XII wordt Odysseus zelf de verteller, die zijn eigen verhalen vertelt.

De keuze van vertelperspectief is een klein punt, maar het kleurt de hele focus van beide werken. De Ilias is een allesomvattend verhaal dat raakt aan de bogen van verschillende verhaallijnen.

De hoofdverhaallijn was het verhaal van Achilles en zijn overmoed. Een andere boog is het lot van Troje. De bemoeienis en betrokkenheid van de goden vormen andere thema’s, evenals de pogingen van de menselijke personages om hun wil te omzeilen en de veldslagen te winnen.

Odysseus: Een Man Die Beide Heldendichten Overspant

Odysseus verschijnt voor het eerst in de Ilias wanneer de Griek Palamedes hem herinnert aan zijn verplichting onder de Eed van Tyndareos. Op advies van Odysseus zelf liet de Spartaanse koning Tyndareos elke vrijer van Helena een eed zweren. Zij zouden de verbintenis van Helena en de door haar gekozen vrijer respecteren en beloven het huwelijk te verdedigen.

Wetende dat hij twintig jaar niet zou terugkeren als hij naar de oorlog ging, probeerde Odysseus krankzinnigheid voor te wenden. Hij spande een geit en een os samen voor zijn ploeg en zaaide zijn velden met zout. Palamedes plaatste zijn zoontje Telemachus voor de ploeg, waardoor Odysseus gedwongen werd zijn verstand te onthullen door opzij te sturen.

Odysseus speelt een adviserende rol gedurende het grootste deel van de Trojaanse Oorlog. Hij is een bekwaam krijger maar ook een wijs leider. Toen werd voorspeld dat als de paarden van Rhesus uit de rivier de Scamander zouden drinken, Troje niet ingenomen zou worden. Odysseus, de Griekse krijger, werkte samen met Diomedes, de Heer van de Oorlog, om het Trojaanse kamp binnen te sluipen en de paarden te doden, waardoor de profetie niet in vervulling ging.

Hoewel het voorval pas in de Odyssee wordt verteld, bedacht Odysseus het plan om het reusachtige houten paard te bouwen en de Trojanen erin te laten trappen het hun stad binnen te brengen, waarmee de uiteindelijke nederlaag werd bewerkstelligd.

2. Een Verhaal van Oorlog en een Reis

Het is onmogelijk een studie van de verschillen tussen de Odyssee en de Ilias te voltooien zonder de overkoepelende thema’s van elk heldendicht te bespreken.

De Ilias is het verhaal van een deel van de Trojaanse Oorlog.

Het speelt zich grotendeels af binnen één gebied, en het conflict is tussen de individuen die twee hoofdtegenstanders vormen — de Achaeërs en de Trojanen.

Het is een episch verhaal van oorlog en strijd en conflict, en de uitdagingen waarmee de personages worden geconfronteerd binnen het kader van die conflicten.

De Ilias is een verhaal van mens tegen mens, terwijl de twee legers strijden over het lot van niet alleen de stad, maar ook van de vrouw voor wier liefde een dwaze jonge prins bereid was een oorlog te beginnen.

Daarentegen is de Odyssee het verhaal van één man en zijn epische reis om terug te keren naar zijn geliefde thuisland. In zijn weg staan geen legers, maar eerder de goden, de natuur en het lot.

Het terugkerende thema van het lot loopt door het hele heldendicht. Odysseus kan niet ontsnappen aan de profetie die was gedaan voordat hij zelfs maar de oorlog inging — dat het twintig jaar zou duren voordat hij zou terugkeren.

Hoewel de oorlog na tien jaar eindigde, duurde het nog een decennium voordat hij terugkeerde naar Ithaka, terwijl hij een reeks van uitdagingen doorstond, onderweg mannen en schepen verloor, totdat hij gehavend en alleen terugkeerde.

Toen hij zijn thuis bereikte, was er nog een laatste obstakel. Zijn geliefde vrouw, Penelope, had vrijers afgewezen tijdens zijn afwezigheid. Hij moest zijn identiteit bewijzen en degenen verslaan die zijn troon in zijn afwezigheid hadden willen stelen. Terwijl de Ilias een episch verhaal is van oorlog en strijd, is de Odyssee het verhaal van een reis, de heroïsche inspanning van een held om naar huis terug te keren.

3. Goden en Cyclopen en Stervelingen

In zowel de Odyssee als de Ilias spelen de goden en andere fantastische wezens een grote rol in de verhalen. Er is echter een groot verschil tussen beide.

In de Ilias staan de goden op de voorgrond en nemen rechtstreeks deel aan de actie terwijl het verhaal zich ontvouwt. Zeus zelf wordt vergezeld door godin Athena, Hera, Poseidon, en Hermes, die allen de Grieken steunen.

Ondertussen hebben de Trojanen hun eigen onsterfelijke opstelling met godin Aphrodite, god Apollo, godin Artemis en Leto. Elk van de goden heeft persoonlijke redenen voor hun keuzes. Athena en Hera waren beledigd door de Trojaanse prins Paris. Hij was uitgekozen als rechter tussen Athena, Hera en Aphrodite, en koos Aphrodite, waarbij hij haar steekpenning accepteerde: de liefde van de mooiste vrouw ter wereld — Helena van Sparta.

Sterker nog, Aphrodite grijpt in wanneer Paris betrokken raakt bij een duel met Menelaos, Helena’s eerste echtgenoot. In Boek 4 overtuigt Hera Zeus om te beloven dat Troje zal worden verslagen.

In de volgende boeken verschijnen de goden of zijn zij betrokken bij elk hoofdstuk, waarbij scènes van de goden die ruziën over hun betrokkenheid en de uitkomsten deel uitmaken van vrijwel elk boek.

In de Odyssee zijn de goden wat meer op afstand. Hun tussenkomst wordt alleen gerelateerd via het verhaal van Odysseus, maar ze zijn ook veel minder direct betrokken.

Hoewel Odysseus verschillende dodelijke gevaren het hoofd biedt en zowel mannen als schepen verliest, tragedie na tragedie ondergaand, grijpen de goden zelden rechtstreeks in, noch in zijn geluk noch in zijn ongeluk. Er zijn profetieën rond Odysseus’ reis en de valkuilen die hij zal tegenkomen, maar er is zeer weinig directe tussenkomst. Anders dan Hector, Paris en Achilles staat Odysseus er grotendeels alleen voor.

4. Menigten versus het Verhaal van Één Man

De verschillen tussen de Ilias en de Odyssee zijn talrijk, bijna net zo talrijk als de menigte personages in de verhaallijn van de Ilias. In elk hoofdstuk voegt zich een andere belangrijke speler bij de gelederen totdat de lijst met hoofdpersonages zich uitstrekt tot bijna vijftig stervelingen en onsterfelijken.

De Odyssee heeft daarentegen een cast van ruwweg de helft zoveel personages. Odysseus is de enige focus in de Odyssee, terwijl de focus in de Ilias verschuift afhankelijk van het punt in het verhaal.

Hoewel de Ilias zich richt op een paar grote verhaalbogen, is het verhaal van de Ilias werkelijk het verhaal van twee naties en het balanceren van het lot in de handen van grillige goden en godinnen.

Daarentegen is de Odyssee het verhaal van één man en zijn reis om terug te keren naar zijn geliefde thuisland en familie. De focus blijft grotendeels op Odysseus terwijl hij het verhaal vertelt aan de koning van de Faiaken.

Zodra de koning zijn verhaal heeft gehoord, biedt hij Odysseus een veilige overtocht terug naar zijn eigen land, zodat hij Penelope en zijn koninkrijk kan terugwinnen.

5. Epische Karakterisering en Verteltechnieken

In de bespreking van Odyssee versus Ilias mogen we de karakterisering en taalkundige keuzes niet over het hoofd zien.

Achilles, een van de belangrijkste personages in de Ilias en de focus van een groot deel van het traject van het heldendicht, wordt beschreven door verwijzingen naar zijn fysieke eigenschappen. Hij wordt aangeduid als “snelvoetig”, “leeuwenhartig” en “gelijk aan de goden”.

Achilles is een impulsieve persoon die macht, roem en opzichtig aandachttrekkend gedrag verkiest boven gestage en wijze keuzes. Volgens de profetie die over hem werd gedaan, koos Achilles ervoor om deel te nemen aan de oorlog, eer en roem te verwerven, en een kort leven te leiden.

Odysseus daarentegen vertelt het verhaal over zijn eigen reis. Daarom zijn de taal en presentatie heel anders.

Hij vermijdt openlijke lof van zijn eigen fysieke bekwaamheid. In plaats daarvan worden de verhalen gepresenteerd op een manier die het beste perspectief werpt op hem en zijn daden bij elke uitdaging. Altijd wordt Odysseus gepresenteerd als de wijze gids, die zijn mannen door hun gevaren leidt.

Wanneer er falen en verlies is, is het nooit de schuld van Odysseus. Het zijn de wispelturige mannen en hun wandaden of fouten die hun eigen ondergang veroorzaken. In één geval is het de grotere kracht van de vijand, de Laestrygoniërs, een ras van reuzen, die de vernietiging van het grootste deel van zijn vloot veroorzaakt.

Odysseus’ slimme planning door één schip achter te houden redt hem en de overgebleven mannen van het verschrikkelijke lot van de rest van zijn bemanning. Altijd is hij de tragische held, nooit volledig verantwoordelijk voor zijn eigen lot.

6. Tijdloze Tijdlijnen — 10 Jaar versus 20 Jaar

Ironisch genoeg beslaan de gebeurtenissen beschreven in de Ilias ruwweg tien jaar.

Vanaf het moment dat Paris Helena ontvoert en met haar naar Troje zeilt tot de uiteindelijke ondergang van zijn stad en Helena’s terugkeer door haar echtgenoot beslaat slechts tien jaar. Daarentegen duurt Odysseus’ reis twintig jaar. Wanneer hij vertrekt naar de oorlog is zijn zoon nog een zuigeling. Zijn verhaal beslaat zowel de oorlog als de tienjarige reis naar huis. Samen beslaat Odysseus’ verhaal beide heldendichten en twintig jaar.

Hoewel de oorlog tien jaar duurt, bestrijkt het verhaal van de Ilias nauwelijks enkele maanden van de oorlog.

Terwijl de Ilias zich voornamelijk richt op de reis en ondergang van Achilles, volgt de Odyssee de reis van Odysseus vanaf het moment dat hij aan de terugreis naar Ithaka begint en blijft bij hem terwijl hij over de oceanen reist, onvoorstelbare gevaren trotsend, om terug te keren naar zijn thuisland.

7. Tragedie versus Hoop — Uiteenlopende Verhaallijnen

De Ilias is voornamelijk een tragedie. Een verhaal van oorlog, van overmoed en vernietiging, van hebzucht en trots, en van de dood. De Ilias is een voorbeeld van het Lot aan het werk, terwijl profetieën worden vervuld in vele levens.

Er is enige vraag of het werkelijk het lot is of hun eigen overmoed en arrogantie die de dood van de helden in de Ilias veroorzaakt. Met name Achilles had meerdere kansen om zich af te keren van zijn eigen dwaze trots en arrogantie en een lang en gelukkig leven te leiden.

In zijn gekwetste trots over Briseïs, zijn verdriet en woede over de dood van Patroclus, en zijn overmoed in de behandeling van Hectors lichaam, koos hij zijn eigen pad: een roemrijk maar kort leven.

Odysseus wist toen hij vertrok dat het hem was voorbestemd niet binnen twintig jaar naar Ithaka terug te keren. Hij probeerde te ontkomen aan de dienstplicht voor de oorlog, maar zonder succes.

Eenmaal in de oorlog bleef hij desondanks op koers en werd de belangrijkste raadgever en raadsman. Achilles daarentegen gooide een kinderachtige driftbui, trok zich terug in zijn tent en weigerde te vechten nadat zijn oorlogsbuit, Briseïs, van hem was afgenomen.

“Achilles was voorbestemd te sterven, maar Odysseus zou verdergaan en krijgen wat hij het meest verlangde: zijn familie en zijn koninkrijk.”

Slotwoord

Terwijl de Ilias kort na de dood van Hector eindigt, een gebeurtenis waarvan Homerus vond dat het de afsluiting van de verhaalboog was, eindigt het verhaal van Odysseus met het uiteindelijk terugwinnen van zijn koninkrijk, wat zijn verhaal er een van hoop maakt.

De Ilias is een tragedie gevoed door de trots en dwaasheid van de acteurs. Van de eerste beslissing van Paris’ ouders om hem in de wildernis achter te laten tot zijn ontvoering van Helena uit haar thuisland, is het gehele gedicht de ene slechte beslissing na de andere.

Patroclus maakt misbruik van de toegang tot Achilles’ wapenrusting, en zijn roem zoekende actie leidt tot zijn dood. Achilles’ verlangen naar wraak drijft hem ertoe Hectors lichaam te mishandelen. Uiteindelijk leidt dit tot zijn dood, die plaatsvindt na het einde van het gedicht. Hectors dood beëindigt de Ilias, wat aangeeft dat de toon van het heldendicht de hopeloosheid is van het lot in samenhang met de trots van stervelingen.

Daarentegen bewaart Odysseus, hoewel hij tegenslagen ondervindt, zijn kalme houding en neemt verstandige beslissingen. Op deze manier kan hij zijn weg naar huis vinden en zijn ultieme doel bereiken: het terugwinnen van zijn familie en koninkrijk.

De twee verhalen vergelijken en contrasteren een reeks beslissingen van de personages en vertellen het verhaal van menselijke ervaringen, zowel goede als slechte, gedreven door onze eigen keuzes.