Dionysus (Bacchus)

God van wijn en extase. Dionysus (Διόνυσος) was een zoon van Zeus en Semele (Σεμέλη), dochter van Cadmus en Harmonia. Hij stond ook bekend als Bacchus (Βάκχος) en werd door de Romeinen vereenzelvigd met Liber.

Semele was nog zwanger van Dionysus toen zij werd gedood. Zeus redde de ongeboren Dionysus uit de baarmoeder van de dode moeder en naaide de prematuur geboren baby in zijn dij, totdat de baby klaar was om geboren te worden. De naam Dionysus betekent “tweemaal geboren”.

Zie Semele in de Toorn des Hemels voor het volledige verhaal van Semeles dood en Dionysus’ geboorte.

Sommigen zeggen dat Dionysus’ tante Ino hem opvoedde in Orchomenus met haar echtgenoot Athamas. Ino vermomde Dionysus als meisje, maar Hera herkende het kind en dreef Athamas en Ino tot waanzin. Zij doodden uiteindelijk hun eigen zonen. Om Dionysus te verbergen veranderde Zeus hem in een bokje (geit) en liet Hermes hem achter in de zorg van Nysa, een nimf. Silenus leerde hem de geheimen van de natuur en samen ontdekten zij hoe wijn te maken.

Toen Dionysus opgroeide tot een jonge man, herkende Hera hem. Zij sloeg hem onmiddellijk met waanzin. Dionysus zwierf door de wereld, tot aan India toe. Toen hij bij een rivier aankwam, zond Zeus een tijger op wiens rug Dionysus de rivier overstak. Zo werd deze rivier de Tigris genoemd, een van de twee grote rivieren van Mesopotamie. Tijdens zijn reizen leerde hij de mensen hoe de wijnstok te verbouwen en wijn te maken. Satyrs en nimfen vergezelden hem. Zijn volgelingen stonden bekend als Bacchanten. Zijn vrouwelijke volgelingen werden vaak Maenaden genoemd.

---

Toen piraten Dionysus gevangen namen, wilden zij hem als slaaf verkopen. Alleen de stuurman herkende Dionysus als een god, toen de piraten hem niet met touwen konden binden. Zij bespotten de stuurman toen hij probeerde hen te waarschuwen dat zij een god beledigden.

Al snel zouden zij de macht van de god aanschouwen. Wijnranken verschenen uit het niets en groeiden over het hele schip, terwijl het dek werd overspoeld door een stroom wijn. Dionysus sloeg de piraten met waanzin en zij begonnen te hallucineren. De piraten dachten wilde beesten om zich heen te zien aan boord van het schip. Zij sprongen overboord om aan de schijnwezens te ontsnappen. De piraten werden in dolfijnen veranderd zodra zij in het water vielen. Alleen de stuurman werd gespaard.

Dionysus verliet het schip op het eiland Naxos. Daar vond hij en werd verliefd op Ariadne (Ἀριάδνη), dochter van Minos en Pasiphae. Theseus had haar achtergelaten op het verlaten eiland.

Dionysus trouwde met Ariadne. Volgens Hesiodus maakte Zeus Ariadne onsterfelijk omwille van zijn zoon.

Dionysus strafte vaak degenen die zijn verering weigerden. Zijn tantes Agave, Autonoe en Ino verspreidden het gerucht dat de minnaar van zijn moeder een sterveling was. Hij strafte hen door hen krankzinnig te maken en de Bacchanten te laten vergezellen in hun riten, een soort dronken feestviering en orgie. Toen zijn neef Pentheus, koning van Thebe, hem weigerde verering in de stad toe te staan, liet Dionysus de moeder en tantes van de koning de ledematen en het hoofd van Pentheus afrukken, denkend dat hij een leeuw of een everzwijn was. Zie Toorn des Hemels over de dood van Pentheus.

---

In Thracie strafte hij ook Orpheus, een mythische muzikant en een van de Argonauten. Orpheus werd aan stukken gescheurd door Dionysus’ aanbidsters. Echter, in de Orphische mythen was Orpheus eigenlijk de hogepriester van Dionysus.

Lycurgus, koning van Thracie, achtervolgde Dionysus met een ossenprik en liet zijn volgelingen gevangenzetten. Zijn vader Zeus strafte de Thracische koning door hem krankzinnig te maken, waarna hij zijn eigen zoon Dryas doodde. Lycurgus zelf werd aan stukken gescheurd door zijn eigen wilde paarden, die de koning hield voor zijn wagenrennen.

In deze episode redde koning Midas Silenus, een metgezel van Dionysus, van Lycurgus. Het was Dionysus die Midas het vermogen gaf alles wat hij aanraakte in goud te veranderen, als beloning. Maar deze gave bleek een vloek, want hij kon geen voedsel of drank aanraken zonder het in goud te veranderen. Midas zou van de honger zijn omgekomen, maar Dionysus vertelde de koning hoe hij zijn gave kon verwijderen. (Zie Midas.)

Dionysus had een affaire met Aphrodite, die hem een zoon schonk genaamd Priapus, god van de vruchtbaarheid. Priapus werd altijd afgebeeld als een lelijke en misvormde satyrachtige god met een buitenproportioneel grote penis.

Dionysus werd vermeld als een van de goden die naast Heracles vochten tegen de Giganten. Hij hanteerde zijn thyrsus en doodde daarmee Eurytus.

Dionysus daalde af naar de Onderwereld en bevrijdde zijn moeder Semele (Thyone). Ofwel Dionysus of Zeus maakte haar tot een onsterfelijke godin, en haar naam werd veranderd in Thyone. Thyone of Semele werd een moedergodin. Dionysus steeg op naar de Olympus waar hem een plaats onder de goden werd geschonken, en hij nam zijn moeder mee. Sommigen geloofden dat Dionysus een van de twaalf grote Olympiers was.

Hera had zich met tegenzin neergelegd bij het feit dat Dionysus een van hen was, maar accepteerde haar stiefzoon later meer toen zij in nood verkeerde. Toen Hephaestus zijn moeder gevangen hield op een gouden troon, was het Dionysus die haar te hulp kwam. De andere goden slaagden er niet in Hephaestus over te halen zijn eigen moeder te bevrijden, dus maakte Dionysus Hephaestus dronken en wist de smidgod over te halen zijn aartsvijand vrij te laten.

Wijnranken en klimop waren heilig voor Dionysus. Zijn heilige dieren waren vissen, dolfijnen en geiten, omdat hij in een bokje was veranderd om de jonge god voor Hera te verbergen. In de kunst verscheen hij soms met baard en soms zonder. Dionysus werd soms afgebeeld als een verwijfde jongeling, omdat hij vrouwenkleding droeg om zich voor Hera te verbergen, maar met waanzin was geslagen omdat zij hem had herkend; dit gebeurde toen hij de volwassenheid bereikte en zijn epische reis naar het oosten begon. Hij was herkenbaar aan de klimopkrans op zijn hoofd en kleding van dierenhuiden. Normaal werd hij getoond met een drinkbeker, maar soms droeg hij ook een thyrsus.

Zijn bijnamen omvatten Bacchus, Bromius (donderaar), Dendrites (hij van de bomen), Iacchus (in Eleusis, mogelijk identiek aan Bacchus), Lenaeus (hij van de wijnpers), en Lyaeus (hij die bevrijdt).

---

Er waren vele Dionysische cultussen en festivals ingesteld door de Griekse wereld, evenals in Rome. Deze festivals werden Bacchanalia of Dionysia genoemd, gehouden op verschillende data. Er zijn verscheidene soorten Dionysische festivals zoals de Grote Dionysia, Kleine Dionysia, Anthesteria en Oschophoria. Veel van zijn festivals en cultussen omvatten het drinken van wijn, dronken feestviering en seksuele orgien.

Zie Dionysia op de pagina Mysterieen.

In Rome, waar hij werd geeerd onder zijn namen als Liber of Bacchus, werd zijn festival gehouden op 17 maart.

We moeten Dionysus of Bacchus onderscheiden van een andere Dionysus. Tot dusver was er in mijn verslag over Dionysus slechts een Dionysus, zoon van Zeus en Semele, maar sommige schrijvers zeiden dat er niet slechts een enkele Dionysus was, maar verscheidene. De Siciliaanse historicus Diodorus (1e eeuw v.Chr.) vermeldde er wel drie. De oudste Dionysus, zei Diodorus, was uit India gekomen. De tweede Dionysus was de zoon van Zeus en Persephone; duidelijk had Diodorus deze Dionysus ontleend aan de Orphische mythe, waar de god ook onder een andere naam bekendstond, Zagreus. De derde Dionysus was de algemeen bekende wijngod met de naam Bacchus, die de zoon was van Zeus en Semele, een Thebaanse prinses en dochter van Cadmus.

Bacchus Dionysus moet worden onderscheiden van Dionysus zoon van Zeus en Persephone. Volgens de Orphische mythe vermoordden de Titanen Dionysus, zoon van Persephone, ook bekend als Zagreus, en verslonden het kind Dionysus-Zagreus, maar zijn hart werd gered. Zeus slikte het hart van zijn zoon in en Dionysus werd herboren als de zoon van Semele, waar hij bekendstond als Bacchus Dionysus. Bacchus was de reincarnatie van Dionysus-Zagreus.

Zie de Orphische Schepping.

De Orphische mysteriereligie was sober in vergelijking met de andere Dionysische cultussen, waar seksuele orgien en dronken feestviering deel uitmaakten van de gebruiken. Bij de Orphische cultus lag de nadruk op onthouding. De mythische muzikant en dichter Orpheus zou deze Orphische beweging hebben gesticht. Orpheus zou een aantal gedichten en liederen hebben geschreven die de basis vormden van de Orphische religie. De meeste van deze vroege werken zijn echter niet bewaard gebleven, en we hebben voornamelijk slechts fragmenten. En de Orphische Schepping werd vrij laat geschreven, ten tijde van de Neoplatonische schrijvers.

Het centrale geloof in de Orphische beweging was het bereiken van Elysium, het Eiland der Gelukzaligen. Wanneer de ziel vertrok, konden alleen degenen die een rechtvaardig leven hadden geleid genieten van hun uiteindelijke rustplaats in Elysium als beloning. Het kon verscheidene levens duren voordat men in Elysium mocht verblijven. De Orphische religie nam een geloof in reincarnatie aan. De Orphische mythe toonde duidelijk dat Dionysus was gereincarneerd voordat hij de goddelijke status bereikte. Voor ieder ander kon Elysium slechts worden bereikt door inwijding in de Orphische mysterieen en door een sober leven te leiden: onthouding van het eten van vlees of het drinken van wijn, en vermijding van geslachtsgemeenschap. Degenen die een zondig leven leidden zouden worden gestraft in de Hel of in Tartarus, of zouden de cyclus van reincarnatie voortzetten.

Voor de Orphici was Dionysus niet alleen de god van wijn en extase, maar ook een chthonische god van vruchtbaarheid en bovendien een god van reincarnatie en de laatste opperste heerser van de wereld, na Zeus.

Zie de pagina Mysterieen voor enige achtergrond over de Orphische mysterieen.