Electra

(Tragedie, Grieks, ca. 418 v.Chr., 1.359 regels)

Inleiding | Samenvatting | Analyse | Bronnen

Inleiding “Electra” (Gr: “Elektra”) is een tragedie van de oud-Griekse toneelschrijver Euripides. Het vertelt het verhaal van Electra en haar broer Orestes, die wraak nemen op hun moeder Clytemnestra voor de moord op hun vader, Agamemnon. Het werd vrij laat in Euripides’ carriere geschreven, ergens in de jaren 410 v.Chr., hoewel de exacte datum onzeker is.

Samenvatting

Dramatis Personae – Personages

EEN BOER UIT MYCENE, echtgenoot van Electra
ELECTRA, dochter van Agamemnon
ORESTES, zoon van Agamemnon
PYLADES, vriend van Orestes
KOOR VAN ARGOLISCHE PLATTELANDSVROUWEN
CLYTEMNESTRA, weduwe van Agamemnon
OUDE MAN, voormalig dienaar van Agamemnon
BOODSCHAPPER
DE DIOSCUREN (Castor en Polydeuces)

Electra ontvangt de as

Het stuk begint met een korte samenvatting van de achtergrondgeschiedenis door een boer: hoe de wraakzuchtige Clytemnestra Agamemnon doodde bij zijn terugkeer van het beleg van Troje, en nu over Argos heerst met haar minnaar Aegisthus; hoe Electra’s broer Orestes werd weggestuurd door de onzekere Clytemnestra en Aegisthus en werd toevertrouwd aan de koning van Phocis, waar hij bevriend raakte met de koningszoon Pylades; en hoe Electra zelf ook uit het koninklijk huis werd verstoten en uitgehuwelijkt aan een boer, een goedaardig man die nooit misbruik van haar of haar familie heeft gemaakt, en die Electra helpt met huishoudelijke taken. Ondanks haar oprechte waardering voor haar boerenman koestert Electra duidelijk nog steeds een diepe wrok over zowel haar verstoting uit het koninklijk huis als haar moeders trouw aan de usurpator Aegisthus.

Nu een volwassen man, zijn Orestes en zijn metgezel Pylades naar Argos gereisd in de hoop wraak te nemen voor de dood van Agamemnon. Vermomd als boodschappers van Orestes arriveren zij bij het huis van Electra en haar echtgenoot, terwijl deze op het land aan het werk is. Zonder hun ware identiteit te kennen, vertelt Electra hen haar droevige verhaal en het onrecht dat haar broer is aangedaan, en uit haar vurige wens dat Orestes zou terugkeren om de dood van Agamemnon te wreken en hun beider lijden te verlichten.

Orestes en Electra

Wanneer Electra’s echtgenoot terugkeert, wordt de oude dienaar ontboden die ooit het leven van Orestes redde (door hem na de moord op Agamemnon vele jaren eerder uit Argos weg te smokkelen). De bejaarde dienaar doorziet de vermomming van Orestes en herkent hem aan een litteken op zijn voorhoofd dat hij als klein kind opliep, en de twee broer en zus worden herenigd. Electra is gretig om haar broer te helpen bij het ten val brengen van Clytemnestra en Aegisthus, en zij smeden samen een complot.

Terwijl de oude dienaar Clytemnestra naar het huis van Electra lokt met het valse bericht dat haar dochter een kind heeft gekregen, vertrekken Orestes en Pylades om Aegisthus te confronteren. Zij worden uitgenodigd om deel te nemen aan een offer aan de goden dat Aegisthus organiseert, wat Orestes de gelegenheid biedt om Aegisthus na het offer neer te steken. Hij onthult zijn ware identiteit aan de aanwezigen en keert vervolgens terug naar het huisje van Electra met het lijk van Aegisthus.

Terwijl Clytemnestra het huis van Electra nadert, begint Orestes’ vastberadenheid te wankelen bij het vooruitzicht zijn moeder te moeten doden, maar Electra spoort hem aan het door te zetten, en herinnert hem aan het orakel van Apollo dat voorspeld had dat hij zijn moeder zou doden. Wanneer Clytemnestra uiteindelijk arriveert, daagt Electra haar uit en beschuldigt haar van haar afschuwelijke daden, terwijl Clytemnestra zichzelf probeert te verdedigen en smeekt om genade. Ondanks haar smeekbeden doden Orestes en Electra haar (achter de schermen) door een zwaard door haar keel te duwen: hoewel de moord uiteindelijk door Orestes wordt gepleegd, is Electra even schuldig omdat zij hem aanspoort en zelfs het zwaard met hem vasthoudt. Daarna worden zij echter beiden gekweld door schuldgevoel en wroeging over de gruwelijke moord op hun eigen moeder.

Aan het einde van het stuk verschijnen Clytemnestra’s vergoddelijkte broers, Castor en Polydeuces (ook bekend als de Dioscuren), en stellen Electra en Orestes gerust dat hun moeder een rechtvaardige straf ontving, waarbij zij Apollo de schuld geven van de moedermoord. Niettemin was het een schandelijke daad, en de goden instrueren de broer en zus over wat zij moeten doen om boete te doen en hun zielen van de misdaad te zuiveren. Het wordt bepaald dat Electra met Pylades moet trouwen en Argos moet verlaten, en Orestes zal door de Erinyen (de Furien) achtervolgd worden totdat hij in Athene terechtstaat, waaruit hij als vrij man zal komen.

Analyse

Orestes en Electra met Hermes in het Louvre

Orestes, Electra en Hermes

Het is onduidelijk of Euripides’ “Electra” voor of na Sophocles’ gelijknamige stuk (“Electra”) voor het eerst werd opgevoerd, maar het kwam zeker meer dan 40 jaar na Aeschylus’ “De Plengoffer Brengsters” (onderdeel van zijn immer populaire “Oresteia”-trilogie), waarvan het plot ruwweg overeenkomt. In dit stadium van zijn carriere had Euripides het grootste deel van de invloed van Aeschylus op zijn vroege werken van zich afgeschud, en in dit stuk waagt hij zelfs een parodie op de herkenningsscene in Aeschylus’ versie: Electra lacht hardop bij het idee om tekens te gebruiken (zoals een haarlok, een voetafdruk bij het graf van Agamemnon, en een kledingstuk dat zij jaren eerder voor hem had gemaakt) om haar broer te herkennen, precies het middel dat Aeschylus had gebruikt.

In Euripides’ versie wordt Orestes in plaats daarvan herkend aan een litteken op zijn voorhoofd dat hij als kind opliep, wat op zichzelf een mock-heroische verwijzing is naar een scene uit Homerus’ “Odyssee” waarin Odysseus wordt herkend aan een litteken op zijn dij dat hij als kind opliep. In plaats van het litteken op te lopen tijdens een heroische eversenjacht, bedenkt Euripides echter een half-komisch incident met een hert als reden voor het litteken van Orestes.

In zekere zin is Electra zowel de protagonist als de antagonist van het stuk, dat de strijd onderzoekt tussen haar hatelijke, wraakzuchtige kant en het deel van haar dat nog steeds de nobele en loyale dochter is. Hoewel zij zichzelf ervan heeft overtuigd dat de moord op Clytemnestra en Aegisthus gerechtigheid zou brengen voor haar dode vader en tevredenheid en vrede voor haarzelf, is de werkelijkheid veel minder eenduidig en wordt haar tragische bestaan juist versterkt door het schuldgevoel en verdriet dat zij lijdt door haar broer tot moedermoord te hebben aangezet.

Euripides probeert de personages in het stuk (zowel de goden als de mensen) realistisch af te beelden, niet geidealiseerd. Electra is niet bereid ook maar de geringste goedheid in haar moeder te zien, maar haar achting voor de oude boer met wie zij is getrouwd lijkt oprecht. Euripides suggereert dat Clytemnestra’s moord eigenlijk te wijten was aan de zwakte van Orestes, geconfronteerd als hij was met het dilemma of hij zijn eigen morele instinct moest volgen of het orakel van Apollo moest gehoorzamen, op dezelfde wijze als het offer van Iphigenia dat voor zijn vader vele jaren eerder was geweest. De ware onderliggende genegenheid van Electra en Orestes voor hun moeder, jarenlang onderdrukt door hun obsessie voor wraak, komt pas na haar dood aan het oppervlak, wanneer zij beseffen dat zij haar tegelijkertijd haten en liefhebben.

Electra bij het graf van Agamemnon

De rechtvaardiging en gevolgen van moord en wraak vormen het belangrijkste thema door het hele stuk heen, zowel de moord op hun moeder door Orestes en Electra, als de andere moorden (op Iphigenia, en op Agamemnon en Cassandra) die tot de huidige leidden in een opeenvolging van vergeldingsdaden.

Tegen het einde van het stuk wordt ook het thema van berouw belangrijk: na de dood van Clytemnestra hebben zowel Electra als Orestes intens berouw, waarbij zij de gruwel van wat zij hebben gedaan beseffen, maar zich ervan bewust zijn dat zij het nooit ongedaan kunnen maken of herstellen en dat zij voortaan altijd als onwelkome buitenstaanders zullen worden beschouwd. Hun wroeging staat in contrast met het volledige gebrek aan wroeging van Clytemnestra voor haar eigen daden.

Kleinere thema’s zijn onder meer: celibaat (Electra’s boerenman heeft zoveel respect voor haar voorouders dat hij zich haar niet waardig acht en nooit haar bed nadert); armoede en rijkdom (de weelderige levensstijl van Clytemnestra en Aegisthus staat in contrast met het eenvoudige leven van Electra en haar echtgenoot); en het bovennatuurlijke (de invloed van het orakel van Apollo op de tragische gebeurtenissen, en de daaropvolgende decreten van de Dioscuren).