De Oresteia

(Tragedie, Grieks, 458 v.Chr., 3.796 regels over 3 stukken)

Inleiding - Wie Schreef de Oresteia

De “De Oresteia”-trilogie van de Oud-Griekse toneelschrijver Aeschylus bestaat uit de drie verbonden toneelstukken “Agamemnon”, “De Offerplengsters” en “De Eumeniden”. De trilogie als geheel, oorspronkelijk opgevoerd op het jaarlijkse Dionysia-festival in Athene in 458 v.Chr., waar het de eerste prijs won, wordt beschouwd als het laatste geverifieerde, en tevens zijn grootste werk van Aeschylus. Het volgt de wisselvalligheden van het Huis van Atreus, van de moord op Agamemnon door zijn vrouw Clytemnestra, tot de daaropvolgende wraak door zijn zoon Orestes en de gevolgen daarvan.

Samenvatting - Synopsis van de Oresteia

“Agamemnon” beschrijft de thuiskomst van Koning Agamemnon van Argos uit de Trojaanse Oorlog, samen met zijn bijzit Cassandra. Zijn vrouw Clytemnestra had echter al lang zijn moord beraamd (samen met haar minnaar Aegisthus) als wraak voor Agamemnons eerdere opoffering van hun dochter Iphigenia. Zie de aparte pagina over “Agamemnon” voor meer details.

“De Offerplengsters” behandelt de hereniging van Agamemnons kinderen, Electra en Orestes, en hun wraak wanneer zij Clytemnestra en Aegisthus doden in een nieuw hoofdstuk van de vloek van het Huis van Atreus. Zie de aparte pagina over “De Offerplengsters” voor meer details.

“De Eumeniden” vertelt hoe Orestes naar Athene wordt achtervolgd door de wraakzuchtige Erinyen voor de moord op zijn moeder Clytemnestra, en hoe hij wordt berecht voor Athena en een jury van Atheners om te beslissen of zijn misdaad de kwelling van de Erinyen rechtvaardigt. Zie de aparte pagina over “De Eumeniden” voor meer details.

Analyse

“De Oresteia” (bestaande uit “Agamemnon”, “De Offerplengsters” en “De Eumeniden”) is het enige bewaard gebleven voorbeeld van een complete trilogie van Oud-Griekse toneelstukken (een vierde stuk, dat als komisch sluitstuk zou zijn opgevoerd, een saterspel genaamd “Proteus”, is niet bewaard gebleven). Het werd oorspronkelijk opgevoerd op het jaarlijkse Dionysia-festival in Athene in 458 v.Chr., waar het de eerste prijs won.

Hoewel technisch gezien een tragedie, eindigt “De Oresteia” als geheel eigenlijk op een relatief positieve noot, wat moderne lezers kan verrassen, hoewel de term “tragedie” in het oude Athene niet dezelfde moderne betekenis had, en veel van de bewaard gebleven Griekse tragedies inderdaad gelukkig eindigen.

Over het algemeen zijn de Koren van “De Oresteia” meer integraal onderdeel van de handeling dan de Koren in de werken van de andere twee grote Griekse tragediedichters, Sophocles en Euripides (met name omdat de oudere Aeschylus slechts een stap verwijderd was van de oude traditie waarin het hele stuk door het Koor werd uitgevoerd). In “De Eumeniden” in het bijzonder is het Koor nog essentiëler omdat het bestaat uit de Erinyen zelf en, na een bepaald punt, hun verhaal (en hun succesvolle integratie in het pantheon van Athene) een belangrijk deel van het stuk wordt.

Door heel “De Oresteia” heen gebruikt Aeschylus veel naturalistische metaforen en symbolen, zoals zonne- en maancycli, nacht en dag, stormen, winden, vuur, enz., om de wankele aard van de menselijke werkelijkheid te vertegenwoordigen (goed en kwaad, geboorte en dood, verdriet en geluk, enz.). Er is ook een aanzienlijke hoeveelheid dierensymboliek in de stukken, en mensen die vergeten zichzelf rechtvaardig te besturen worden doorgaans gepersonifieerd als beesten.

Andere belangrijke thema’s die door de trilogie worden behandeld zijn: de cyclische aard van bloedmisdaden (de oude wet van de Erinyen schrijft voor dat bloed met bloed moet worden betaald in een eindeloze cyclus van onheil, en de bloedige geschiedenis van het Huis van Atreus blijft generatie na generatie gebeurtenissen beïnvloeden in een zichzelf voortplantende cyclus van geweld dat geweld voortbrengt); het gebrek aan helderheid tussen goed en kwaad (Agamemnon, Clytemnestra en Orestes worden allen geconfronteerd met onmogelijke morele keuzes, zonder duidelijk goed en kwaad); het conflict tussen de oude en de nieuwe goden (de Erinyen vertegenwoordigen de oude, primitieve wetten die bloedwraak eisen, terwijl Apollo, en met name Athena, de nieuwe orde van rede en beschaving vertegenwoordigen); en de moeilijke aard van erfenis (en de verantwoordelijkheden die ermee gepaard gaan).

Er is ook een onderliggend metaforisch aspect aan het gehele drama: de verandering van archaïsche zelfhulpgerechtigheid door persoonlijke wraak of vendetta naar de rechtsbedeling door middel van een proces (gesanctioneerd door de goden zelf) door de hele reeks stukken heen, symboliseert de overgang van een primitieve Griekse samenleving bestuurd door instincten, naar een moderne democratische samenleving bestuurd door de rede.

De tirannie waaronder Argos zich bevindt tijdens het bewind van Clytemnestra en Aegisthus correspondeert in grote lijnen met sommige gebeurtenissen in de biografische loopbaan van Aeschylus zelf. Het is bekend dat hij ten minste twee bezoeken bracht aan het hof van de Siciliaanse tiran Hieron (net als verscheidene andere prominente dichters van zijn tijd), en hij maakte de democratisering van Athene mee. De spanning tussen tirannie en democratie, een veelvoorkomend thema in het Griekse drama, is tastbaar door alle drie de stukken heen.

Tegen het einde van de trilogie blijkt Orestes de sleutel te zijn, niet alleen tot het beëindigen van de vloek van het Huis van Atreus, maar ook tot het leggen van de basis voor een nieuwe stap in de vooruitgang van de mensheid. Hoewel Aeschylus dus een oude en bekende mythe als basis voor zijn “De Oresteia” gebruikt, benadert hij deze op een duidelijk andere manier dan andere schrijvers die vóór hem kwamen, met zijn eigen boodschap om over te brengen.

Bronnen

• Engelse vertaling van “Agamemnon” door E. D. A. Morshead (Internet Classics Archive)
• Griekse versie van “Agamemnon” met woord-voor-woord vertaling (Perseus Project)
• Engelse vertaling van “De Offerplengsters” door E. D. A. Morshead (Internet Classics Archive)
• Griekse versie van “De Offerplengsters” met woord-voor-woord vertaling (Perseus Project)
• Engelse vertaling van “De Eumeniden” door E. D. A. Morshead (Internet Classics Archive)
• Griekse versie van “De Eumeniden” met woord-voor-woord vertaling (Perseus Project)