Catullus 101 Vertaling

Inleiding Dit gedicht van tien regels van Catullus zit vol emotie. Hij schreef het aan zijn broer, die is gestorven. Catullus spreekt feitelijk de zwijgende as van zijn broer toe. Hij begint het gedicht met te vertellen hoe hij door landen dwaalde en overzee reisde. In regel twee komt hij aan waar zijn broer is om deel te nemen aan de droevige begrafenisriten. In regel drie schenkt hij zijn broer de laatste gift (beloning) van de dood. In regel vier lijken die beloningen te bestaan uit Catullus die tot de as spreekt.

Hoewel het gedicht gericht blijft op zijn broer, deelt Catullus mee dat hij zich ongelukkig voelt dat zijn broer hem is ontnomen. Zijn beschrijving legt de nadruk op het feit dat zijn broer zichzelf aan Catullus heeft onttrokken. Hij schrijft “fortuin” niet met een hoofdletter; in plaats daarvan lijkt hij zijn broer de schuld te geven. Er zijn echter vertalingen die Fortuin wel met een hoofdletter schrijven, wat de betekenis van regel vijf enigszins verandert. In regel zes herhaalt hij hoe zijn broer “zo wreed van mij werd weggerukt!” Hij begint de regel met het woord “helaas” en eindigt met een uitroepteken. Het is duidelijk dat Catullus vervuld is van verdriet en woede.

Regel zeven toont Catullus die offers brengt aan zijn broer, en in regel acht legt hij uit dat de offers zijn overgedragen van hun vaderen. Het begrafenisoffer is een droevig eerbetoon volgens Catullus. Hij biedt ze aan, nat van zijn tranen, aan zijn broer in regel negen. Vervolgens, in regel 10, zegt hij zijn broer “gegroet en vaarwel” voor altijd.

Dit ontroerende gedicht wordt nog triester door het beeld van Catullus die tot de as van zijn dode broer spreekt. Catullus lijkt niet getroost te worden door de rituelen van de begrafenis en de offers die zijn gebracht. Rituelen brengen vaak enige afsluiting voor de nabestaanden. Helaas beseft Catullus dat zijn broer nooit meer tegen hem zal spreken. Het “gegroet en vaarwel” was het laatste afscheid dat voor altijd zal duren. De afsluiting mag er zijn, maar Catullus is nog steeds vervuld van verdriet.

Dit begrafenisgedicht laat zien hoeveel Catullus van zijn broer houdt en hem zal missen. Er is echter een alternatieve betekenis van het gedicht die het verdriet en de pijn wegneemt. De tweede lezing van het gedicht is een weerspiegeling van het epos, de Odyssee. In deze lezing is de spreker Odysseus, die inderdaad door landen en over zeeen reisde. In de Odyssee stierf een van zijn makkers doordat hij van een dak viel. Zou Catullus de liefde van Odysseus voor zijn scheepsmakkers, die als broeders voor hem waren, kunnen kanaliseren?

De scheepsmaat die stierf bij het paleis van Circe is Elpinor. In de Odyssee waagt Odysseus zich in de Onderwereld. Daar ziet hij Elpinor, die vraagt om begraven te worden. Hij viel van het dak van Circe’s paleis en hij blijft onbegraven. Dit is een belediging jegens de goden, want zij vonden het belangrijk om goed voor de doden te zorgen door hen behoorlijke begrafenisriten te geven. Odysseus keert inderdaad terug naar Aeaea. Hij voert de begrafenisriten voor Elpinor uit, waaronder het cremeren van hem en het achterlaten van een markering voor zijn as.

Het gedicht zou Odysseus kunnen zijn die tot Elpinor spreekt nadat hij de crematie en andere begrafenisriten heeft uitgevoerd. Enkele andere antieke helden, zoals Aeneas en Hercules, hebben over vele landen en zeeen gereisd. Maar dit moment van verdriet om een dode broeder lijkt alleen bij Odysseus te passen, die ondanks vele gebreken, enorm veel om zijn bemanning gaf.

Catullus heeft een manier met woorden die in dit gedicht duidelijk wordt. De Nederlandse vertaling is op zichzelf al prachtig. Maar de melodieuze kwaliteit van het oorspronkelijke Latijn kan niet worden gewaardeerd door lezers die de archaische taal niet begrijpen. De woorden zijn eenvoudig, en dat is wat ze zo krachtig maakt. In het Latijn en het Nederlands is de laatste regel van het gedicht zowel een begroeting als een afscheid. Gegroet is de begroeting, wat in het Latijn ave is. In het Latijn luidt de laatste regel dus ave et vale. De poetische kwaliteit is in het Latijn gemakkelijk te zien. Net als andere antieke literaire werken brengt het gedicht de broer terug voor de korte tijd die het kost om het gedicht te lezen. Denk aan Achilles, die tot leven wordt gewekt telkens wanneer iemand de Ilias leest. Catullus en zijn broer, of Odysseus en zijn scheepsmaat, leven voor de eeuwigheid voort door dit gedicht. Dit is een perfect gedicht om te lezen bij begrafenissen, zodat lezers voor altijd gegroet en vaarwel kunnen zeggen, precies zoals voorspeld door Catullus in regel 10.

De genialiteit van Catullus kan niet worden overschat in deze analyse. Hij spreekt tot de pijn en het verdriet van rouw, maar hij spreekt ook tot de hoopvolheid van het begroeten van een dierbare door middel van poezie. Zonder het gedicht zou de broer van Catullus duizenden jaren geleden vergeten zijn. Het is gemakkelijk in te zien waarom Catullus 101 voor velen een geliefd gedicht is geworden. Het lezen van dit gedicht geeft iedereen die het verlies van een dierbare heeft ervaren woorden om te zeggen en emoties om te voelen. Het is nog steeds herkenbaar.

Carmen 101

Bronnen

VRoma Project