Prometheus Geboeid

Classical

(Tragedie, Grieks, ca. 415 v.Chr., 1.093 regels)

Inleiding

“Prometheus Geboeid” (Gr: “Prometheus Desmotes”) is een tragedie die vaak wordt toegeschreven aan de Oud-Griekse toneelschrijver Aeschylus, hoewel het nu doorgaans wordt beschouwd als vrijwel zeker het werk van een andere (onbekende) hand, mogelijk pas rond 415 v.Chr. Het is gebaseerd op de mythe van Prometheus, de Titaan die door de god Zeus werd gestraft voor het geven van vuur aan de mensheid.

Samenvatting Aan het begin van het stuk ketent Hephaestus, de smid der goden, vergezeld door Kratos en Bia (die Macht en Geweld vertegenwoordigen), met tegenzin Prometheus vast aan een berg in de Kaukasus (door de oude Grieken beschouwd als het einde van de aarde), terwijl Kratos hem uitscheldt en Bia het gehele stuk stil blijft. Hoewel Hephaestus enig medeleven heeft met de benarde situatie van Prometheus, vooral omdat Prometheus instrumenteel was in Zeus’ overwinning in de grote strijd tegen de Titanen, herinnert Kratos hem eraan dat dit Zeus’ straf is voor Prometheus’ diefstal van verboden vuur van de goden.

Een Koor van oceaannimfen (Prometheus’ nichten, de Oceaniden), probeert Prometheus te troosten. Hij vertrouwt het Koor toe dat zijn gift van vuur aan de mensheid niet zijn enige weldaad was, en onthult dat hij het was die Zeus’ plan verijdelde om het menselijke ras uit te roeien na de strijd tegen de Titanen, en vervolgens de mensen alle beschavingskunsten leerde, zoals schrijven, geneeskunde, wiskunde, astronomie, metallurgie, architectuur en landbouw (de zogenaamde “Catalogus der Kunsten”).

Later verschijnt de Titaan Oceanus zelf, die zijn voornemen aankondigt naar Zeus te gaan om namens Prometheus te pleiten. Maar Prometheus ontmoedigt hem en waarschuwt dat het plan slechts Zeus’ toorn over Oceanus zelf zal brengen. Hij lijkt er echter vertrouwen in te hebben dat Zeus hem uiteindelijk toch zal vrijlaten, aangezien hij Prometheus’ gave van profetie nodig zal hebben om zijn eigen positie te beschermen (hij hint verscheidene malen naar de profetie over een zoon die groter zou worden dan zijn vader).

Zeus, Pandora & Hermes

Prometheus wordt vervolgens bezocht door Io, ooit een mooie maagd achtervolgd door de wellustige Zeus, maar nu, dankzij de jaloerse Hera, getransformeerd in een koe, tot aan de uiteinden der aarde achtervolgd door een bijtende horzel. Prometheus demonstreert opnieuw zijn gave van profetie door Io te onthullen dat haar kwellingen nog enige tijd zullen voortduren, maar uiteindelijk in Egypte zullen eindigen, waar zij een zoon zal baren genaamd Epaphus, en voegt eraan toe dat een van haar afstammelingen enkele generaties later (de ongenoemde Heracles) degene zal zijn die Prometheus zelf van zijn kwelling zal bevrijden.

Tegen het einde van het stuk stuurt Zeus de boodschapper-god Hermes naar Prometheus om van hem te eisen wie het is die dreigt hem omver te werpen. Wanneer Prometheus weigert mee te werken, treft de boze Zeus hem met een bliksemschicht die hem doet neerstorten in de afgrond van Tartarus, waar hij voor eeuwig gemarteld moet worden met fantastische en verschrikkelijke pijnen, orgaanverslindende beesten, bliksem en nooit eindigende doodsangst.

Analyse

De behandeling door Aeschylus van de mythe van Prometheus wijkt radicaal af van de eerdere verslagen in Hesiodus’ “Theogonie” en “Werken en Dagen”, waar de Titaan wordt afgeschilderd als een simpele bedrieger. In “Prometheus Geboeid” wordt Prometheus meer een wijze en trotse menselijke weldoener dan een voorwerp van schuld voor het menselijk lijden, en Pandora en haar kruik vol kwalen (waarvan de komst werd veroorzaakt door Prometheus’ diefstal van vuur in het verslag van Hesiodus) is geheel afwezig.

“Prometheus Geboeid” zou naar verluidt het eerste stuk zijn geweest in een Prometheus-trilogie die conventioneel de “Prometheia” wordt genoemd. De andere twee stukken, “Prometheus Bevrijd” (waarin Heracles Prometheus van zijn ketenen bevrijdt en de adelaar doodt die dagelijks was gestuurd om de voortdurend regenererende lever van de Titaan op te eten) en “Prometheus de Vuurbrenger” (waarin Prometheus Zeus waarschuwt niet met de zeenimf Thetis te slapen aangezien zij voorbestemd is een zoon te baren die groter is dan de vader, een daad die de uiteindelijke verzoening van de dankbare Zeus met Prometheus teweegbrengt), zijn slechts in fragmenten bewaard gebleven.

Hoewel er verslagen zijn die teruggaan tot de Grote Bibliotheek van Alexandrië die unaniem Aeschylus als auteur van “Prometheus Geboeid” noemen, wijst modern wetenschappelijk onderzoek (op basis van stilistische en metrische gronden, evenals de onkarakteristiek onflatteuze afbeelding van Zeus, en verwijzingen ernaar in de werken van andere schrijvers) steeds meer op een datering rond 415 v.Chr., lang na de dood van Aeschylus. Sommige geleerden hebben zelfs gesuggereerd dat het het werk zou kunnen zijn van Aeschylus’ zoon Euphorion, die eveneens toneelschrijver was. Het voortdurende debat zal echter waarschijnlijk nooit definitief worden opgelost.

Een groot deel van het stuk bestaat uit toespraken en bevat weinig actie, vooral gezien het feit dat de protagonist, Prometheus, het gehele stuk geketend en onbeweeglijk is.

Een belangrijk thema door het hele stuk is het verzet tegen tirannie en de frustratie en machteloosheid van rede en rechtvaardigheid in het aangezicht van pure macht. Prometheus is de personificatie van rede en wijsheid, maar hij vertegenwoordigt ook het individu met een geweten in een tirannieke totalitaire staat (een veelvoorkomend thema in Griekse stukken uit die tijd). Hij wordt afgeschilderd als de rebel met een geweten, wiens misdaad - zijn liefde voor de mens - de woede van de goden op hem doet neerkomen, maar ook de onmiddellijke sympathie van het menselijke publiek. Hij wordt een vertegenwoordiger van die menselijke kampioenen van gerechtigheid en principe die de tirannie trotseren en de ultieme prijs betalen. In sommige opzichten is Prometheus een voorafbeelding van Christus, als een goddelijk wezen dat verschrikkelijke martelingen ondergaat omwille van de mensheid.

Een ander groot thema in het stuk is dat van het lot. Als ziener die de toekomst kan zien, weet Prometheus heel goed dat hij niet aan zijn lange jaren van marteling kan ontsnappen, maar hij weet ook dat hij op een dag zal worden bevrijd, en dat hij een stuk strategische kennis bezit dat het bewind van Zeus kan behouden of vernietigen.