Cormac Mac Airt

Cormac was de zoon van Art en kleinzoon van Conn Cétchathach, de hoge koning van Ierland. Hij volgde zijn grootvader op na diens dood. Cormac regeerde tijdens de periode dat Finn Mac Cumhaill aanvoerder was van de Fianna, de persoonlijke lijfwachten van de hoge koning en de elitestrijders in tijden van oorlog.

Cormac Mac Airt werd beschouwd als een grote hoge koning die Ierland met wijsheid en rechtvaardigheid regeerde, waardoor de Tuatha Dé Danann hem zeer hoogachtten.

Cormac huwde Eithne (waarschijnlijk Eithne Tháebfhota) en was vader van twee zonen: Cairbre Lifechair en Cellach. Cormac was tevens vader van twee dochters, Gráinne (Grainne) en Ailbe Grúadbrecc (Ailbe van de Gesprokelde Wangen).

---

In het verhaal, getiteld Echtrae Cormaic (Het Avontuur van Cormac), dat in verschillende handschriften is teruggevonden, wordt verteld van zijn reis naar het bovennatuurlijke Tir Tairgire (het Land van Belofte).

Cormac ontmoette een krijger op de heuvel van Tara die een tak met drie gouden appels droeg. Wanneer de tak werd geschud, klonk er schone, bovenaardse muziek. De krijger wilde de tak slechts afstaan als Cormac hem drie wensen zou vervullen; de hoge koning stemde toe.

Na een jaar keerde de krijger terug naar Tara, en zijn eerste wens was Cormacs dochter, Ailbe. De koning gaf zijn dochter aan de naamloze krijger. De volgende maand kwam de krijger terug met zijn tweede wens: Cairbre Lifechair, Cormacs zoon. Cormac willigde het verzoek in, waarna de krijger Cairbre meenam. Toen de krijger om Eithne vroeg, weigerde Cormac woedend zijn vrouw af te staan. De krijger voerde Eithne met behulp van zijn magie weg uit Tara en ontsnapte aan de achtervolging. Hij hulde het land in een dichte mist, zodat Cormac verdwaalde.

Na diverse avonturen kwam Cormac bij een burcht, waar de gastheer hem gastvrij ontving. De gastheer vertelde de koning dat het varken aan het spit niet kon worden gaar tot er een waarachtig verhaal werd verteld. Cormac vertaalde wat hem was overkomen en hoe hij zijn vrouw, dochter en zoon aan een naamloze krijger was kwijtgeraakt. Aan het einde van het verhaal was het gebraad klaar.

Echter, het bleek dat Cormac een geis had, waardoor hij niet kon dineren tenzij hij in gezelschap was van vijftig personen. De gastheer liet de koning in slaap vallen, en toen hij ontwaakte, bevond hij zich in het gezelschap van vijftig krijgers alsook zijn vermiste vrouw en kinderen.

De naamloze krijger stelde zich voor als Manannán Mac Lir. Manannán toonde drie stukken van een gouden beker. Het was de beker der waarheid: drie leugens breken de beker en drie waarheden herstellen haar. Manannán deelde de koning mee dat Eithne met geen enkele andere man had geslapen sinds haar vertrek uit Tara. Zijn dochter Ailbe was nog maagd en zijn zoon Cairbre had met geen enkele vrouw geslapen. Met drie waarheden werd de gebroken beker op magische wijze hersteld.

Vervolgens schonk Manannán de magische beker en tak aan Cormac, met de voorwaarde dat deze aan het einde van zijn regeerperiode moesten worden teruggegeven. De volgende dag werden de koning en zijn familie naar Tara teruggebracht. Cormac gebruikte de beker gedurende zijn regeerperiode om leugen van waarheid te onderscheiden.

---

In het Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne (De Achtervolging van Díarmait en Gráinne) was Gráinne, hoewel verloofd met Finn Mac Cumhaill, verliefd op de jongere metgezel van de aanvoerder van de Fianna, Diarmait Ó Duibhne. Haar liefde voor Diarmait richtte ernstige schade aan aan de vriendschap tussen twee Fian-krijgers. Cormac en Angus Óg (pleegvader van Diarmait) bewerkstelligden een broos vredesverdrag tussen Finn en Diarmait, waarbij Finn met een andere dochter van Cormac trouwde. Het verhaal eindigde echter in tragedie toen Finn weigerde Diarmait te genezen, die dodelijk was verwond door een wild everzwijn. In sommige versies eindigde het verhaal met Diarmaits dood, terwijl Gráinne in andere versies uiteindelijk met Finn trouwde. In één versie trouwde Finn echter met Ailbe Grúadbrecc (Ailbe van de Gesprokelde Wangen) op tussenkomst van Angus Óg, nadat Finn vrede had gesloten met Diarmait.

Cormac raakte betrokken bij een oorlog tegen de Dananns toen Cellach een nichtje van Angus Óg verkrachtte. Cellach was Cormacs neef. Tijdens een veldslag werd Cellach gedood en verloor de koning een van zijn ogen. Dit maakte een verdere koningschap onmogelijk. Zonder keuze trad Cormac Mac Airt af.

Zijn zoon Cairbre Lifechair volgde hem op als hoge koning van Ierland. In tegenstelling tot zijn vader mocht Cairbre de Fianna niet.