Hoe het Oude Egypte ten val kwam: De dood van een beschaving

Wanneer we aan het oude Egypte denken, staan we vaak stil bij hoe oud het is; vanaf het begin van de dynastieke periode tot de val van Egypte bestond er langs de Nijl een harmonieuze samenleving die gedurende 3.000 jaar relatief ongestoord bleef.

Het is moeilijk om de ouderdom van Egypte te bevatten, omdat er geen modern equivalent is om het mee te vergelijken. Om het in perspectief te plaatsen: de V.S. bestaat pas ongeveer 250 jaar, en zelfs de oudste moderne landen zijn slechts baby’s vergeleken met het oude Egypte!

Zoals aan alle goede dingen kwam ook aan Egypte een einde, eerst geholpen naar de ondergang door de Grieken en definitief door Rome in 30 v.Chr.

Het oude Egypte was echter al enkele malen ‘gevallen’ in de voorgaande millennia, maar had die ondergang telkens overwonnen. Het verschil is dat, toen Rome Egypte eenmaal in handen had, het niet meer losliet, en dat laatste land zou nooit meer herstellen.

Dit artikel geeft een overzicht van de vele perioden van verval van de Egyptische beschaving en de historische omstandigheden daaromheen. We beginnen met de meest beruchte ondergang van Egypte, de laatste, en de evenzeer bekende personages die daarbij een rol speelden.

Liefde, oorlog en adders: Hoe kwam Egypte ten val?

Drie jaar voordat het een keizerrijk werd, veroverde het oude Rome, onder leiding van Octavianus (later bekend als Augustus), Egypte voor eens en altijd in 30 v.Chr. Maar om de vraag “hoe kwam Egypte ten val?” volledig te begrijpen, moeten we ongeveer drie eeuwen terug in de tijd gaan, naar het moment dat een jonge Macedonische generaal genaamd Alexander de bekende wereld aan zijn voeten legde.

Tegen 332 v.Chr., toen Alexander de Grote en zijn troepen de macht overnamen, was het oude Egypte al zo’n 800 jaar niet meer op zijn hoogtepunt. Het had in die periode te maken gehad met buitenlandse overheersing, perioden van sociale onrust en economische ineenstorting.

Niettemin hielden de Egyptenaren vast aan hun tradities. Alexander voerde alle noodzakelijke rituelen uit en bezocht de juiste tempels om zijn aanspraak op de titel van farao te legitimeren. Hij stichtte ook een nieuwe stad die naar hemzelf werd vernoemd, Alexandrië, nog steeds een van de belangrijkste steden van Egypte.

Alexander bleef een jaar in Egypte voordat hij zijn invasie van het Perzische Rijk in de Levant en Mesopotamië voortzette. Voordat hij vertrok, stelde hij een systeem van regenten aan om tijdens zijn afwezigheid over het land te waken.

Na de dood van Alexander kreeg een van zijn meest vertrouwde vrienden, Ptolemaeus I Soter, de exclusieve controle over Egypte, en werd hij farao in 305 v.Chr. Ptolemaeus stichtte de in Alexandrië gevestigde Griekse dynastie die het oude Egypte regeerde tot de Romeinse bezetting.

Deze Griekse farao’s, ook wel bekend als de Ptolemaeën, waren echter niet altijd bereid om contact te maken met hun Egyptische onderdanen buiten het strikt noodzakelijke, wat de vlammen van inheems ongenoegen bij elke opeenvolgende onverschillige heerser verder aanwakkerde.

Bepaalde klassen Egyptenaren, zoals priesters, werden ook steeds machtiger, met name die van de zuidelijke tempels van het land.

Naast het feit dat de Ptolemaeën ineffectieve heersers bleken door de economie te ruïneren, het onvermogen om de inheemse bevolking te beschermen tegen burgerconflicten en hongersnood, en het verlies van buitenlands grondgebied, suggereert egyptoloog Alan B. Lloyd dat deze factoren leidden tot het verval van het oude Egypte nog voordat de Romeinen aan de horizon verschenen.

De laatste van de Ptolemaeën was ook de beroemdste: Cleopatra. Officieel Cleopatra VII Philopator genoemd, was zij een van de weinige Ptolemaeën die echt om de Egyptenaren leek te geven. Ze leerde hun taal spreken en nam deel aan Egyptische religieuze gebruiken.

Natuurlijk wordt Cleopatra vooral herinnerd door haar amoureuze verwikkelingen met prominente Romeinen en haar rol in het einde van het Egyptische rijk. Maar waarom sloot ze in de eerste plaats een verbond met hen?

Welnu, daar zijn een paar belangrijke redenen voor. Ten eerste kon ze tot op zekere hoogte de tekenen aan de wand zien. Rome groeide in macht en slokte gebieden op in de directe omgeving van Egypte.

Het was slechts een kwestie van tijd voordat ze Egypte zouden proberen in te nemen, en inderdaad was een van haar voorwaarden voor het samengaan met Julius Caesar dat ze opnieuw als farao zou worden aangesteld na de verovering van Alexandrië door Caesar in 47 v.Chr.

Dit brengt ons bij de tweede reden waarom Cleopatra zich mogelijk met Rome verbond: ze wilde de troon terug. Enkele jaren voordat Caesar de controle over Egypte overnam, had Cleopatra’s broer, Ptolemaeus XIII, haar afgezet als farao.

Rond deze tijd (50-48 v.Chr.) hadden Caesar en Pompeius hun strijd uitgevochten, waarbij de troepen van de eerstgenoemde de laatstgenoemde steeds verder weg van Rome dreven totdat ze zich in Egypte vestigden, waar het zogenaamd veilig was.

Het bleek echter niet veilig voor Pompeius, die kort na zijn aankomst in Egypte werd vermoord. Caesar drong erop aan dat Cleopatra, wiens eigen troepen naar Alexandrië waren teruggekeerd om de macht terug te winnen op basis van haar alliantie met Caesar, ophield met vechten tegen haar broer, Ptolemaeus XIII.

Het spreekt voor zich dat de regerende farao niet zo bereid was om te luisteren, en zijn leger sloot Cleopatra en Caesar in Alexandrië in, wat het begin markeerde van het Beleg van Alexandrië.

Het paar brak het beleg in 47 v.Chr. en versloeg Ptolemaeus XIII. Alexandrië behoorde aan Egypte, en via haar aan Cleopatra, die een mede-regent had, haar broer Ptolemaeus XIV, die ze later liet vermoorden. Maar het verhaal met Caesar is slechts Deel Eén van Cleopatra’s verbonden met Rome, die uiteindelijk zouden leiden tot de ondergang van Egypte.

Cleopatra had met Caesar op het juiste paard gewed, maar haar volgende Romeinse minnaar zou niet zo’n zekere gok blijken te zijn. Caesar werd in 44 v.Chr. vermoord, waarbij hij zijn achterneef, Octavianus, aanwees als zijn opvolger als leider van Rome. Zoals zoveel opvolgingsverhalen in de oude geschiedenis, bleek het pad van Octavianus naar de troon echter behoorlijk complex, en Egypte staat centraal in dat verhaal.

Zijn vriend Marcus Antonius, een andere Romeinse politicus, nam de controle over het oostelijke deel van het uitdijende Romeinse territorium op zich, terwijl Octavianus de leiding had over het Westen. Aanvankelijk was alles goed; Antonius was zelfs getrouwd met de zus van Octavianus, Octavia Minor. En toen ontmoetten Antonius en Cleopatra elkaar.

Antonius had zijn militaire hoofdkwartier gevestigd in Tarsos, in het huidige Turkije, om de nieuwste imperiale macht uit Perzië, het Parthische Rijk, aan te pakken. In 41 v.Chr. reisde Cleopatra naar Tarsos om geruchten te ontzenuwen dat zij een van de moordenaars van Caesar financieel had gesteund.

Ze overtuigde Antonius hier niet alleen van, maar de reis was het startsein voor een intense romantische relatie tussen de twee. Zoals je kunt voorstellen, maakte deze situatie Octavianus woedend; vergeet niet dat Antonius getrouwd was met zijn zus.

De intensiteit van de relatie tussen Antonius en Cleopatra kwam ook overeen met hun politieke ambities, waardoor Antonius verder verwijderd raakte van Rome en Octavianus.

De laatste druppels voor Octavianus waren twee gebeurtenissen: de Skenai van Alexandrië (34 v.Chr.), waarbij Antonius en Cleopatra land in de oostelijke helft van het Romeinse territorium verdeelden onder de kinderen van Cleopatra, wat illegaal was in de ogen van Rome; en de officiële scheiding van Antonius van de zus van Octavianus in 32 v.Chr.

In de herfst van 31 v.Chr. zette Octavianus zijn vloot in tegen die van Antonius en Cleopatra, voor de westkust van Griekenland, wat het begin was van wat nu bekend staat als de Slag bij Actium. De troepen van Octavianus zegevierden, maar Antonius en Cleopatra vluchtten van het toneel en keerden vernederd terug naar Egypte.

Elf maanden na de Slag bij Actium veroverde Octavianus Egypte voor eens en altijd. Antonius stak zichzelf in de buik, en Cleopatra, die zich schuilhield in haar koninklijke graf, werd door de soldaten van Octavianus gevangengenomen, samen met haar kinderen.

De bedoeling was om haar door Rome te paraderen, zoals gebruikelijk was na de verovering van een vreemde staat. Tot ongenoegen van Octavianus pleegde Cleopatra echter ook zelfmoord.

De legende gaat dat ze zich liet bijten door een adder (een giftige slang), maar in werkelijkheid was het waarschijnlijk ingenomen vergif van een of andere soort. De slang zorgt echter ongetwijfeld voor een beter verhaal.

Wat betekent het om te vallen?

Cleopatra krijgt in de volksmond vaak de schuld van het faciliteren of zelfs direct veroorzaken van de val van de Egyptische beschaving, maar hoe eerlijk is die bewering eigenlijk? Het is waar dat het oude Egypte nooit meer een inheemse heerser zou hebben, maar dat was al eeuwenlang het geval; Nectanebo II was de laatste Egyptische farao.

Zijn regering eindigde in 343 v.Chr. Het is ook waar dat Egypte nooit meer zo welvarend zou zijn als het ooit was, op het hoogtepunt van het Nieuwe Rijk. Maar sinds dat rijk in 1069 v.Chr. eindigde, was Egypte al meer dan 1.000 jaar in verval tegen de tijd dat Cleopatra stierf!

Dus, wat veranderde er? De veruit grootste impact die Rome op Egypte had, was het behandelen van het land langs de Nijl als een keizerlijke graanschuur. Ze namen het overgrote deel van de Egyptische oogst opbrengsten in beslag, de belangrijkste bron van geld, om deze over het rijk te verdelen, waardoor de dood van Egypte als een economische grootmacht op eigen kracht effectief werd bezegeld.

Zonder de ernst van de overname van de Nijl door Rome in elk opzicht te bagatelliseren, zou het leven voor de gewone Egyptenaar niet zo heel veel veranderd zijn.

Archeoloog David Peacock schrijft dat “Egypte weliswaar een land apart was… misschien wel bizarder dan enige andere [Romeinse] provincie,” maar dat het leven grotendeels hetzelfde bleef als het altijd was geweest: tempels werden gebouwd in de traditionele stijl; de Egyptische taal werd nog steeds gesproken; religieuze riten zoals mummificatie bleven worden uitgevoerd.

Wanneer we spreken over de val van het oude Egypte, bedoelen we dan te zeggen dat Egypte zijn vermogen om zichzelf te besturen verloor en zijn macht op het wereldtoneel kwijtraakte? Misschien! Niemand vindt het prettig als zijn land wordt binnengevallen en veroverd; het was voor Romeinen zelfs gevaarlijk om naar Egypte te gaan uit angst voor vijandigheid.

Maar Egypte was al eerder gevallen en had toen ook al een deel van deze privileges verloren. Laten we nu kort naar deze gevallen kijken.

Om de verschillende vallen van Egypte in de juiste context te plaatsen, is het nuttig om een algemene chronologie van de Egyptische geschiedenis te geven:

• Pre-dynastieke Periode, ca. 5300-3000 v.Chr.
• Vroeg-dynastieke Periode, ca. 3000-2686 v.Chr.
• Oude Rijk, 2686-2160 v.Chr.
• Eerste Tussenperiode, 2160-2055 v.Chr.
• Middenrijk, 2055-1650 v.Chr.
• Tweede Tussenperiode, 1650-1550 v.Chr.
• Nieuwe Rijk, 1550-1069 v.Chr.
• Derde Tussenperiode, 1069-664 v.Chr.
• Late Periode, 664-332 v.Chr.
• Ptolemaeïsche Periode, 332-30 v.Chr.
• Romeinse Periode, 30 v.Chr.-395 n.Chr.

Voor dit stuk zijn vooral de drie Tussenperioden en de Late Periode van belang. De Eerste en Derde Tussenperiode worden vooral gekenmerkt door het ontbreken van een centraal regeringssysteem, zoals dat was opgezet door groepen pre-dynastieke Egyptenaren onder leiding van de eerste Egyptische farao, Narmer. Sociale onrust, klimaatverandering, ziekte, machtige regionale heersers en economische ineenstorting worden allemaal genoemd als oorzaken voor deze tussenperioden.

Niettemin herstelde de Egyptische beschaving zich telkens op de een of andere manier; de Eerste Tussenperiode eindigde met de stichting van het Middenrijk. De Late Periode begon met het herstel van de orde in Egypte door de Saïtische dynastie. De Tweede Tussenperiode zag de eerste buitenlandse overheersing van Egypte door een vreemde macht, namelijk de Hyksos, die uit de Levant kwamen. Inheemse Egyptenaren uit het zuiden slaagden erin de Hyksos uit de Nijldelta in het noorden te verdrijven. Het resultaat was hetzelfde: de inheemse macht werd hersteld en Egypte overleefde opnieuw een val.

Het verschil met de val van het Egyptische Rijk is dat Egypte nooit meer “opstond” nadat Rome de controle overnam. Cleopatra mag dan een grote rol hebben gespeeld in het verval van de oude Egyptische beschaving, maar ze bevond zich misschien gewoon op de verkeerde historische plek op het verkeerde moment.

Niets hield Rome tegen om Egypte uiteindelijk te veroveren, en het hielp de zaak van Cleopatra zeker niet dat Romeinse auteurs negatieve propaganda over haar schreven.

Conclusie

De geschiedenis van het oude Egypte is rijk en vruchtbaar, en het verhaal van de ondergang is daarop geen uitzondering. In dit artikel hebben we zorgvuldig gekeken naar:

• Het aandeel van Cleopatra in de val van Egypte, inclusief haar betrokkenheid bij Julius Caesar, Marcus Antonius en de opkomst van Rome
• De andere keren dat Egypte viel in zijn lange verleden
• Enkele vragen om over na te denken over wat de werkelijke ‘val’ van een beschaving inhoudt

Stel je eens voor hoe het zou zijn als we geconfronteerd zouden worden met de ondergang van onze eigen beschaving. Hoe zouden we daarop reageren? Zouden we proberen alles op één persoon af te schuiven? Of zou het ons echt zoveel raken? Dit zijn vragen en situaties die veel Egyptenaren in 30 v.Chr. mogelijk hebben ervaren.

Natuurlijk hebben wij het internet en andere vormen van communicatie die zij niet hadden. We zouden in ieder geval zaken betrouwbaarder kunnen bijhouden. Maar wanneer de dag komt dat onze beschaving valt, kijk dan naar de Egyptenaren voor wijsheid en tips om er doorheen te komen; zorg er alleen wel voor dat je een gezonde voorraad adders bij je hebt!