De Oude Perzische Architectuur en haar Kenmerken

Oude Perzische architectuur staat wereldwijd bekend om haar ingewikkelde, geometrische en symmetrische ontwerpen. Door de geschiedenis heen zijn de Perzische ontwerpelementen beïnvloed door vele culturele en religieuze veranderingen in de regio. Elke heerser, of hij nu Zoroastrisch of islamitisch was, gaf zijn eigen draai aan de architectuur van het Perzische Rijk.

In dit artikel duiken we diep in de oude Perzische architectuur en haar unieke stijl.

Perzische Architectuur

Architectuur kan worden gedefinieerd als de kunst van het ontwerpen en bouwen van bewoonbare ruimtes. In deze kunstvorm gaat veel tijd, werk, kennis, gereedschap, materiaal en geld zitten.

Een van de belangrijkste kenmerken voor een nederzetting om in de oudheid als een beschaving te worden beschouwd, was de mate van hun architectonische bekwaamheid. Onder de beroemde oude architectonische vindplaatsen en technieken ter wereld, kun je zeker de Perzische architectuur rekenen.

Tegenwoordig staat de Perzische architectuur bekend om haar Perzische boogopeningen, enorme koepels, zeer symmetrische gebouwen en het gebruik van felle kleuren. Maar de Perzische architectuur was niet altijd zo. De Perzische architectuur die we tegenwoordig kennen, is het resultaat van duizenden jaren ontwikkeling.

Voordat we ingaan op de details van de Perzische architectuur, de architecten, de materialen en de gebruikte gereedschappen, moeten we kijken naar de geschiedenis van Perzië en haar vroegste heersers die de architectonische evolutie van dit oude rijk voor ogen hadden.

Geschiedenis van Perzië en haar Architectuur

Het eerste oude Perzische Rijk werd gesticht door Cyrus de Grote in de zesde eeuw v.Chr. Hij verenigde de naburige koninkrijken onder het eerste Perzische Rijk, ook wel bekend als het Achaemenidische Rijk.

Cyrus was een vroom Zoroastriër en leidde zijn rijk volgens de ideologieën van het zoroastrianisme. Na Cyrus kwamen vele Zoroastrische heersers, waarvan de meest prominente Darius I de Grote (522 – 486 v.Chr.) en Xerxes I (485 – 465 v.Chr.) zijn.

De Zoroastrische periode van het oude Perzië zag veel vooruitgang op het architectonische domein van de regio. Overheidsgebouwen en huizen werden verbeterd van muren bedekt met modder naar echt pleisterwerk. Reusachtige symmetrische en geometrisch perfecte structuren zijn de belangrijkste kenmerken van de Perzische architectuur uit deze periode.

De komst van de islam in de regio met het Rashidun-kalifaat in 633 n.Chr. leidde tot de uiteindelijke achteruitgang van het zoroastrianisme in het oude Perzië. Deze komst staat ook wel bekend als de Arabische verovering van Iran. Dit was een periode van extreme verstedelijking in de regio en heeft ons illustere architectonische instellingen opgeleverd.

Het kalifaat bracht de smaak van de islamitische architectuur met zich mee, inclusief koepels, minaretten en bogen. Arabesque kunst werd ook toegevoegd aan het Perzische erfgoed.

Religie en Architectuur

We weten nu dat het Perzische Rijk is beïnvloed door twee beroemde religies: het zoroastrianisme en de islam. Deze religies vormden de Perzische samenleving op verschillende tijdstippen en creëerden een centrum van prachtige en unieke architectuur.

De traditionele Perzische architectuur kan worden gecategoriseerd in vijf verschillende tijdperken, gebaseerd op de periode waarin ze werden geïmplementeerd:

• Zoroastrisch*:*

1. Het Parsiaanse tijdperk
2. Het Parthische tijdperk

• Islamitisch*:*

1. Het Khorasani-tijdperk
2. Het Razi-tijdperk
3. Het Azari-tijdperk

Elke stijl komt overeen met de religie en heerser van die tijd. We beginnen bij de Parsiaanse stijl en de komst van Cyrus de Grote, want met hem begon het Perzische Rijk. Vóór hem werd de architectuur van de regio beïnvloed door de Egyptenaren en Grieken. Nu bekijken we elke stijl in detail.

1. Het Parsiaanse tijdperk De architectuurstijl die in dit gedeelte wordt uitgelegd, is een compilatie van alles wat aanwezig was vóór de komst van Cyrus de Grote. In zekere zin is het een symbool van hoe hij een architectonische hervorming teweegbracht in het oude Perzische Rijk, door de architecturale stijlen van de Egyptenaren en Grieken samen te brengen.

De koningen van het nieuw gevormde rijk wilden hun controle en autoriteit tonen vanuit een architectonisch perspectief.

De eerste focus van de architectonische hervorming was de bouw van weelderige paleizen, plaatsen die macht uitstraalden en de rijkdom van de heersers toonden. Daarna kwamen de audiëntiezalen, hoge terrassen en vierkante torens. De graven van gevallen koningen en tempels voor aanbidding werden ook opgericht.

De meest opmerkelijke architectuur van de Parsiaanse stijl in het oude Perzië is als volgt:

De Tombe van Cyrus de Grote

Ook wel bekend als het Mausoleum, is dit een van de belangrijkste oude Perzische artefacten. De redenen hiervoor zijn dat het de rustplaats is van de stichter van het grote rijk en tevens een architectonische schoonheid is. Het monument is 11 meter hoog en staat op een platform dat ongeveer 5 meter hoog is.

De tombe is zonder enige inscriptie. De enige decoratie erop is een roset boven de ingang.

Persepolis

Persepolis, een prachtig paleiscomplex, werd gesticht onder het bewind van Darius de Grote, een andere Zoroastrische koning van het oude Perzië. Dit complex toont het Perzische erfgoed door middel van enorme gedecoreerde beelden omringd door bergen. Persepolis werd in 330 v.Chr. door Alexander tot puin gereduceerd, maar de identiteit bleef intact.

Naqsh-e Rostam

Naqsh-e Rostam vertaalt zich als Afbeelding van Rustam. Rustam was een gevierde mythologische held in de stad Shiraz, in het oude Perzië. Dit spectaculaire gebouw ligt op 10 kilometer afstand van Persepolis, in de provincie Fars. Deze plek is in feite een verzameling rotsgraven van beroemde Perzische heersers.

Tot nu toe zijn de graven van Darius I, Darius II, Xerxes I en Artaxerxes I geïdentificeerd. Boven elk graf bevindt zich een verhoogd beeld dat lijkt op een kruis.

Bouwmaterialen en Technieken

Het gebruik van pleisterwerk in plaats van modder werd voor het eerst in deze stijl gezien. Modder werd nog steeds veel gebruikt voor gewone gebouwen en als basis. De Parsiaanse stijl maakte veelvuldig gebruik van stenen voor kleuraccenten en ook om elk gebouw een unieke uitstraling te geven. Hoewel de gebouwen gigantisch waren, werd er weinig werk besteed aan het decoreren ervan.

De Parsiaanse stijl kan dus worden samengevat als extravagante gebouwen bedekt met pleisterwerk met hoog geplaatste beelden.

1. Het Parthische tijdperk Deze stijl behoort tot het tijdperk dat volgde na de verovering van het Perzische Rijk door Alexander de Grote. Alexander bracht Hellenistische ontwerpen uit Griekenland mee. Hoewel hij cultuur en kunst meebracht, zagen het volk en de bestaande Perzische architectuur een grote terugval.

Na de dood van Alexander in 323 v.Chr. nam het Sassanidische Rijk de controle over. De Perzen begonnen hun vaderland te herbouwen met wat er was achtergebleven en wat ze konden gebruiken. De Parthische stijl is daarom beroemd om architectuur gemaakt van steen en puin. Deze periode markeerde de laatste ademtocht van het Zoroastrische rijk vóór de islamitische verovering van Perzië.

Het Paleis van Ardeshir Pāpakan

Het Paleis van Ardeshir Pāpakan is een van de belangrijkste instellingen van de Parthische stijl. Dit paleis werd gebouwd door de Sassanidische heerser, Ardeshir I. De huidige stad Firuzabad, in Iran, was ooit de stad waar dit paleis in zijn volle glorie werd opgericht. Het paleis werd gebouwd op de hellingen van bergen en bevat koepels en bogen die niet inheems waren aan het Perzische architectonische erfgoed.

Het paleis bevat een schilderachtige vijver en ruime tuinen. Dit paleis definieert zeker de levensstijl en smaak van de oude Perzische koningen.

Bouwmaterialen en Technieken

Tijdens de periode van de Parthische stijl begon het volk hun verwaarloosde erfgoed terug te winnen na de verovering van Perzië door Alexander. Het gebruik van grote gebakken bakstenen gezet in mortel nam toe. Deze bakstenen werden gesneden, gevormd, geglazuurd en gekleurd. Ze werden het handelsmerk van de Perzische architectuur.

1. Het Khorasani-tijdperk De Khorasani-periode begon met de komst van de islam in de regio en de val van het zoroastrianisme. Dit tijdperk bevat een aantal nieuwe kenmerken in de architectuur, meegebracht door de moslims.

De meest opvallende toevoegingen aan de Perzische architectuur in de Khorasani-periode zijn de moskeeën en Maqbareh (mausolea).

De meest opmerkelijke voorbeelden van architectuur in dit tijdperk zijn als volgt:

Jame’a-moskee van Isfahan

Deze Grote Moskee van Isfahan is een van de vroegste mosliminstellingen in het oude Perzië. Het is gebouwd op de lay-outplannen die werden gevonden in het Sassanidische Rijk. De moskee zou zijn gebouwd met technieken die hun tijd ver vooruit waren, aangezien het architectonische wonderen bevat die kunnen wedijveren met moderne gebouwen. De moskee werd gebouwd door het Abbasiden-kalifaat en werd later aangepast door vele heersende partijen.

De moskee heeft open hallen en hoge plafonds, omdat het in het verleden een centrum was van religieuze en sociale activiteiten. Het is uitgerust met binnenplaatsen, graven, minaretten en waterfonteinen voor wassingen.

Bouwmaterialen en Technieken

In de Khorasani-stijl van architectuur werden modderbakstenen gebruikt voor constructiedoeleinden samen met stucwerk. Stucwerk werd gebruikt om decoratieve exterieurs te maken, omdat het niet voor bouwdoeleinden kan worden gebruikt. Stucwerk werd gevormd in ingewikkelde arabesque patronen en op de buitenkant van de gebouwen aangebracht.

1. Het Razi-tijdperk De Razi-stijl van architectuur is een combinatie van authentieke moslimarchitectuur met de toevoeging van Mongoolse architectuur. Soennitische moslims bouwden in deze periode veel meer moskeeën, samen met openbare baden en wasplaatsen. Er werden graven gebouwd voor de gevallen leiders. Deze graven hadden een kenmerkend afdak dat het graf aan alle vier de kanten bedekte.

De belangrijke voorbeelden en kenmerken van architectuur in dit tijdperk zijn als volgt:

Samaniden-mausoleum

Het Samaniden-mausoleum, algemeen bekend als de Juwelendoos, is een van de meest interessante oude Perzische gebouwen. Het is een kubusvormig gebouw met een tombe. De compacte afmeting is de reden dat het meestal de Juwelendoos wordt genoemd. Het gebouw zelf is een veelzijdige structuur met overeenkomsten met verschillende architectonische technieken.

De koepel van het mausoleum rust op een achthoekige structuur. De hele structuur is opgetrokken uit gebakken bakstenen en is overal bewerkt om het een elegante uitstraling te geven.

Gonbad-e Qabus

Gonbad-e Qabus is een toren die werd gebouwd om het graf van een Perzische leider te markeren, Qabus. Het is een 55 meter hoge toren die van 30 kilometer afstand te zien is. Deze toren is de beroemdste graftoren in heel oud Perzië. De inscriptie erop vertelt dat Qabus zelf tijdens zijn leven opdracht gaf voor de bouw en wenste dat hij erdoor herinnerd zou worden.

Kharraqan-torens

Ook bekend als de Kharaghan-torens, waren dit enorme geometrische structuren in de stad Kharraqan. Ze staan vooral bekend om hun dubbele koepels, d.w.z. een kleinere koepel bovenop een koepel. De Seltsjoeken waren de architecten achter dit wonder.

Het interieur en exterieur van deze graven zijn een wonder. Het interieur bevat verhalende schilderingen en fresco-decoraties. Het exterieur heeft bewerkte bakstenen en inscripties die de architectonische details vertellen. Net als de Gonbad-e Qabus is deze graftoren ook gebouwd op een achthoekige basis.

Bouwmaterialen en Technieken

Vergeleken met alle voorgaande bouwstijlen valt de Razi-stijl het meest op. De reden is dat er in dit tijdperk steeds meer gebruik werd gemaakt van geometrie bij de constructie van gebouwen. De moslims introduceerden ook veel verschillende materialen voor decoratieve doeleinden.

1. Het Azari-tijdperk Dit tijdperk staat bekend om de meest illustere, enorme en architectonisch perfecte instellingen in de gehele Perzische geschiedenis.

Enkele van de grote architectonische wonderen die bij deze stijl horen zijn als volgt:

Arg van Tabriz

Ook bekend als Arg Alishah, is het een groot overblijfsel van stadsmuren in Tabriz, een stad in Perzië. Deze overblijfselen worden verondersteld ooit deel te zijn geweest van een grotere infrastructuur. Het heeft een groot bassin, met binnenplaatsen en een moskee. Het bevat de basiselementen van de moslimarchitectuur, met gewelfde ingangen en hoge plafonds.

Jame’a-moskee van Varamin

Deze moskee bevindt zich in de stad Varamin. Deze congregatiemoskee is een van de oudste gebouwen in de stad Varamin. Deze infrastructuur bestaat uit een grote bakstenen koepel met tien kleine bogen en één grote boog in het midden. Deze structuur brengt de kunst en cultuur van Perzië op een zeer mooie manier in beeld.

Goharshad-moskee

De Goharshad-moskee is een grote congregatiemoskee in de provincie Khorasan. Deze moskee heeft een reeks mozaïekpatronen over het hele gebouw. Dit is het eerste gebouw dat de beroemde blauw-witte kleurencombinatie vertoont. Het gebouw heeft een massieve koepel en minaretten met kenmerkende boogopeningen.

Bouwmaterialen en Technieken

In dit tijdperk werden veel verschillende en geavanceerde vormen van materialen en technieken gebruikt. Levendig gekleurde stenen, marmer en hout werden algemeen gebruikt. Veel instellingen maakten gebruik van inscripties om voor altijd de heiligheid van de plaats te markeren.

Oude Perzische Architecten

Perzië wordt door UNESCO erkend als een van de wiegen van de beschaving. Dit zou niet mogelijk zijn geweest zonder de getalenteerde Perzische architecten die het vermogen hadden om bouwwerken te creëren die hun tijd ver vooruit waren. In het oude Perzië werden architecten niet zo erkend als nu, maar ze verdienden zeker alle erkenning en meer.

Werelderfgoedlocaties uit het Perzische Rijk

Sommige van de oude Perzische architectuur staat vandaag de dag nog steeds overeind en staat op de lijst van UNESCO-werelderfgoedlocaties. De reden dat gebouwen en architectuur uit het oude Perzische Rijk zo lang bewaard zijn gebleven, ligt in de technieken en gereedschappen die de Perzische architecten destijds gebruikten.

Deze locaties zijn open voor het publiek en de Iraanse regering besteedt veel tijd en geld om ze in hun oorspronkelijke vorm en staat te houden.

Hieronder volgt een lijst van alle belangrijke, door UNESCO erkende werelderfgoedlocaties in Perzië, het huidige Iran:

• Arg-é Bam cultureel landschap, Kerman
• Naghsh-i Jahan-plein, Isfahan
• Damavand, Mazandaran
• Pasargadae, Fars
• Persepolis, Fars
• Tchogha Zanbil, Khuzestan
• Takht-e Soleyman, West-Azerbeidzjan
• Koepel van Soltaniyeh, Zanjan
• Behistun-inscriptie

Deze erfgoedlocaties volgen dezelfde basispatronen die hierboven zijn uitgelegd.

Modern Perzisch Tijdperk: Iran

De architectuur van Iran heeft een heel eigen imago ontwikkeld als gevolg van haar complexe culturele verleden en de af en toe turbulente politieke omgeving. De moderne architectuur van Iran, zoals te zien is in het nieuws en in films, weerspiegelt een esthetische band met het spirituele verleden van het land, terwijl het ook probeert zijn plaats in de nieuwe wereld te vinden.

De Iraanse architecten hebben zichzelf zeker overtroffen en staan nu in de rij van enkele van de beste architecten ter wereld.

Conclusie

Alles wat we weten over de oude Perzische architectuur is ofwel via de overblijfselen van de gebouwen, ofwel via schilderijen, artefacten en oude literatuur, en enkele door UNESCO beschermde locaties.

Hier zijn de hoogtepunten van de architectuur in het oude Perzië:

• Oude Perzische architectuur staat bekend om haar geometrische en symmetrische ontwerpen.
• De oude Perzische architectuur kan worden onderverdeeld in twee tijdperken: vóór en na de Arabische verovering van Perzië.
• De pre-islamitische periode van de Perzische architectuur is beïnvloed door Griekse en Egyptische ontwerpen.
• De post-islamitische periode van de Perzische architectuur bevat het kenmerkende gebruik van blauwe en witte kleuren.
• Perzië wordt door UNESCO erkend als een van de wiegen van de beschaving.
• De oude Perzische architectuur was gebaseerd op symboliek.
• Gewelfde gangen en ingangen, koepels, bewerkte modderbakstenen, stucwerk en ingewikkelde patronen zijn de belangrijkste kenmerken van de oude Perzische architectuur.

We zijn veel dank verschuldigd aan de archeologen die erin geslaagd zijn vele historische Perzische architectonische vindplaatsen bloot te leggen. Wie weet wachten er nog steeds enkele gewelfde gangen om ontdekt te worden.

Bronnen:

• https://www.worldhistory.org/books/0300169329/
• https://www.worldhistory.org/books/0500516421
• https://www.persiansarenotarabs.com/persian-architecture/
• D. H. Gye, “Arches and Domes in Iranian Islamic Buildings: An Engineer’s Perspective,” Iran 26, 1988, pp. 129-44.
• Pope, Arthur Upham. “The Historic Significance of Stucco Decoration in Persian Architecture.” The Art Bulletin, vol. 16, no. 4, [Taylor & Francis, Ltd., College Art Association], 1934, pp. 321–32, https://doi.org/10.2307/3045552.