Thoth

Thoth: Het verhaal van de multitaskende Egyptische god van kennis. Thoth identificeren als de Egyptische god van kennis is als het internet omschrijven als een plek om kattenvideo’s te vinden. De breedte aan specifieke kennisgebieden die aan Thoth werden toegeschreven, bestrijkt alle vakgebieden, alle facetten van het dagelijks leven en zelfs de reis naar het hiernamaals.

De oude Egyptenaren hadden het liefst een god voor elk onderdeel van hun leven. Vaak veranderden de taken van een god in de loop der tijd, als weerspiegeling van belangrijke gebeurtenissen of veranderende aspecten van de maatschappij. Wat Thoth betreft bleef zijn persoonlijkheid hetzelfde, maar hij kreeg steeds meer soorten kennis op zijn naam geschreven. Zowel Egyptenaren als Grieken vereerden Thoth als de uitvinder van alle kennis, boven en beneden.

Wie was Thoth in de Egyptische mythologie?

Thoth had zoveel facetten dat dit deel slechts een beknopt overzicht van zijn eigenschappen biedt. Belangrijke invloedsgebieden worden in de volgende secties uitgewerkt.

Thoth als godheid van kennis en wijsheid

Als een van de vroegst vereerde goden in de regio was Thoth lange tijd simpelweg de godheid van kennis. Aangezien hij het praktische gebruik van zijn kennis beheerste, was hij ook de Egyptische god van wijsheid. Naarmate de tijd verstreek werden er ontdekkingen gedaan en nieuwe praktijken overgenomen.

Alles wat breed onder de categorieën kennis en wijsheid viel, viel onder Thoths jurisdictie. Zelfs wanneer andere goden of godinnen een bepaald kennisgebied bestuurden, geloofde men dat die godheid in werkelijkheid Thoth in vermomming was.

De oude Egyptenaren geloofden dat Thoth wetenschap, taal, recht, geneeskunde, filosofie, tijdrekening en burgerlijke en religieuze praktijken uitvond. Een mythe vertelt dat hij 42 boeken schreef met alle bestaande kennis. Een van de teksten die aan Thoth worden toegeschreven was de Hermetica.

Thoth: De beschermer van alle schrijvers

Als uitvinder van taal en schrift verwees men naar Thoth als de Schrijver van het Gezelschap der Goden, of soms als de Stem van Ra. Hij was de beschermheer en beschermer van alle schrijvers en leerde hen hoe ze op papyrus moesten schrijven. In het hiernamaals hield Thoth het register van de doden bij en noteerde de resultaten wanneer het hart van een ziel werd gewogen tegen de Veer van de Waarheid.

Thoth als maangod

Thoth was een maangod. In deze rol bepaalde hij de exacte positie en beweging van de aarde en andere hemellichamen. Dit gaf hem het gezag over astronomie, astrologie en de registratie van lineaire tijd per klok en kalender. De maankalender diende als organisatorische basis voor veel van de burgerlijke en religieuze rituelen en evenementen in de Egyptische samenleving.

Naast het besturen van alle “kenbare” kennis was Thoth ook een groot magiër die alle vormen van verborgen kennis beheerste. Blijkbaar was hij de schepper van religieuze rituelen en de auteur van de spreuken in het Dodenboek. Toen Osiris werd gedood, leverde Thoth de spreuk die hem deed herrijzen.

De afbeeldingen van Thoth

De ibis en de baviaan waren Thoths heilige dieren. Daarom werd hij weergegeven als een van deze dieren, afhankelijk van welke eigenschappen de kunstenaar wilde benadrukken. De twee beesten vertegenwoordigden specifieke aspecten van Thoth.

Zijn ibisvorm werd geassocieerd met de maan omdat diens snavel de vorm van een halve maan heeft. Wanneer hij deze gedaante droeg, stonden zijn heerschappij over de kalender en de maancyclus centraal. Als raadgever van Ra droeg hij zijn baviaangedaante. Dit hangt waarschijnlijk samen met het feit dat Egyptenaren hadden waargenomen dat wilde bavianen snatergeluidjes maakten naar de ochtendzon.

Kortom, Thoth belichaamde vele eigenschappen. Soms vereerden gelovigen hem als een alternatieve vorm van een andere god, waarbij hij de hoofdtooi van die god droeg om de band tussen hen aan te geven. Maar kunstenaars beeldden Thoth vaak af met een schrijverspalet en een schrijfstift.

Andere keren werd hij afgebeeld met een ankh, het symbool van het leven, en een was-scepter, het symbool van kracht. Wanneer hij niet de hoofdtooi van een andere god droeg, droeg hij een halve maan, de Atef-kroon, of de kronen van Boven- en Beneden-Egypte.

Seshat: Thoths echtgenote of vrouwelijke verschijningsvorm van de god?

Aangezien Thoth de schepper was van taal en schrift, was zijn aangewezen metgezellin Seshat, de godinbibliothcaris. Als Thoth taal en schrift had geschapen, zorgde Seshat ervoor dat deze scheppingen toegankelijk waren voor het volk. Sommige bronnen vermelden dat Seshat niet Thoths metgezellin was maar zijn vrouwelijk aspect. Als zodanig nam zij de naam aan van “de godin Thoth.”

De verrassende waarheid over Thoths naam

Thoth is zo Egyptisch als welke god in het pantheon dan ook, met zijn dierenkop en alle symboliek die aan hem wordt toegeschreven. Het woord Thoth is echter de Griekse versie van zijn naam.

Aanvankelijk was de geaccepteerde Egyptische vorm van Thoths naam Djehoety. Andere spellingen waren Jehoeti, Tehoeti en Techoe. Het Thoth-hiëroglief kan worden vertaald als dhwty, beginnend met dhw, wat de vroegste aanduiding van de ibis is. De toevoeging van het achtervoegsel -ty gaf aan dat de persoon de eigenschappen van het genoemde dier aannam. Daarom betekent Djehoety (dhwty) “hij die als de ibis is.”

Een farao in de 16e Dynastie nam de naam Djehoety aan, maar hij regeerde slechts drie jaar. Andere farao’s namen de naam Thoetmosis aan, wat “geboren uit Thoth” betekent.

Drie versies van Thoths scheppingsverhaal

Er zijn verschillende mythen verbonden aan Thoths geboorte, waarvan sommige ook de schepping van het universum omvatten.

Enkele van de vroegste verhalen vertellen dat Thoth zichzelf schiep, wat niet verrassend is voor zo’n intelligente god. Gezien het feit dat Thoth de god van schrift en taal was, doet dit denken aan het bekende bijbelcitaat: “In den beginne was het Woord.” Na in de leegte te zijn verschenen, veranderde hij in een ibis en legde het kosmische ei. Het uitkomen ervan was de geboorte van het universum.

Het kosmische ei en de acht kikkerkopgoden

In een versie van de scheppingsmythe bracht het ei bij het uitkomen de acht kikkerkopgoden voort die bekendstonden als de Ogdoade. Deze vier godenparens bestuurden de scheppingskrachten van het universum:

• Nun en Nunet, god en godin van de oerwateren
• Heh en Hauhet, heersers over de eeuwigheid
• Kuk en Kuaket, vorsten van de duisternis
• Amon en Amaunet, vertegenwoordigers van de lucht

Thoth: De god zonder moeder

Volgens een ander verhaal werd Thoth geboren uit de lippen van Ra. Als zodanig werd hij de god zonder moeder genoemd. Ra werd als enige ouder aangewezen voor verschillende belangrijke goden, waaronder Shu en Tefnut.

Thoth en de sage van Osiris, Seth en Horus

De meest uitgebreide mythe over Thoths geboorte maakt deel uit van de lange sage van Osiris, Seth en Horus, en bevat een opmerkelijke tegenstrijdigheid. Deze mythe is vastgelegd in een Egyptisch manuscript genaamd De Twisten van Horus en Seth, geschreven rond 1100 v.Chr.

Na de dood van Osiris en zijn overgang naar god van de onderwereld raakten Seth en Horus verwikkeld in felle gevechten om Osiris’ vacante troon over te nemen. Tijdens de strijd hadden deze twee mannelijke godheden geslachtsgemeenschap. Uit deze verbintenis werd Thoth geboren. Met de god van chaos en de god van stabiliteit als ouders lijkt de rol van Thoth als god van evenwicht zeer toepasselijk.

Na zijn geboorte bemiddelde Thoth in het geschil tussen Seth en Horus en legde de resultaten van hun fysieke wedstrijden vast. Meerdere malen genas hij Seth of Horus zodat de strijd eerlijk zou blijven.

De tegenstrijdigheid is dat Thoth ook een rol speelde in de eerdere delen van deze mythe. Toen Seth Osiris doodde en in stukken sneed, voegden Thoth en Isis de stukken van de dode god weer samen, en Thoth leverde de magische spreuk die Osiris tot leven bracht.

Thoths rol in het dodenrijk

Thoth had zijn vaste woonplaats in het hiernamaals, waar zielen een tijdlang in zijn verblijf konden rusten. Hij gaf hun spreuken om hen te beschermen tegen de demonen die ze op hun reis zouden tegenkomen.

In het hiernamaals nam Thoth zijn baviaangedaante aan als Aani, de god van het evenwicht. Hij hield een register van de doden bij en diende als de schrijver die de wegingsceremonie vastlegde, waarbij het hart van de overledene werd gewogen tegen de Veer van de Waarheid.

Als het hart van een persoon zwaarder was dan de veer, verslond het woeste beest Ammut de overledene. Was de veer en het hart echter even zwaar, dan kon de persoon overgaan naar het hiernamaals.

Thoth was ook de schepper van alle begrafenisriten. Volgens de mythe hielp hij Anubis bij het ontwikkelen van de ceremonies van balsemen en mummificatie.

Thoth en de moderne kalender

Als een van de goden van de maan beheerste Thoth de tijdregistratie en schiep hij de maankalender. Bovendien lijkt de schepping van de moderne kalender van 365 dagen zijn werk te zijn geweest.

Volgens de mythe telde het jaar in oude tijden slechts 360 dagen. Nut, de oergodin van de hemel, raakte zwanger van Geb, de god van de aarde. Dit maakte Ra zo woedend dat hij Nut verbood op welke dag van het jaar dan ook te bevallen.

Thoth gokte met Iah, de maan, en vroeg om 1/72e van zijn licht. Hij won de weddenschap, en het licht voegde vijf extra dagen toe aan de kalender. Aangezien deze vijf extra dagen geen deel uitmaakten van de dagen die onder Ra’s straf vielen, kon Nut eindelijk haar kinderen baren. Zo bracht zij Osiris, Isis, Seth, Horus en Nephthys ter wereld.

Uiteindelijk verzoende Ra zich met zijn dochter Nut en prees hij Thoth om zijn vindingrijkheid. Daarna diende Thoth vaak als Ra’s raadgever.

De mythe van Thoth en de verre godin

De Verre Godin is een verhaal met veel variaties. Soms veranderde zelfs de identiteit van de vrouwelijke hoofdpersoon. De basis van elke legende is echter dezelfde. Een van Ra’s dochters kreeg ruzie met hem en vluchtte naar een afgelegen land.

Aangezien het verhaal altijd op enigerlei wijze het Oog van Ra bevatte, kan de betreffende godin een van die godinnen zijn die vaak het Oog van Ra werden genoemd: Bastet, Sekhmet, Hathor, Tefnut of Shu.

In de mythe moest de godin worden overgehaald om terug te komen, in plaats van gedwongen. Ra deed een beroep op Thoth om die taak te vervullen. In zijn baviaangedaante vond Thoth de godin en vroeg haar in totaal 1.077 keer om naar huis te komen. Door volharding, nederigheid en sluwheid bereikte hij uiteindelijk zijn doel. Uit dankbaarheid voor zijn daad schonk Ra Thoth de godin Nehemtawy als zijn metgezellin.

De verering van Thoth en de cultus in Hermopolis

De verering van Thoth duurde waarschijnlijk meer dan 5.000 jaar, wat hem een van de langst vereerde goden in de wereldgeschiedenis maakt. Hoewel hij talrijke heiligdommen had in andere steden, was de centrale cultus van Thoth gevestigd in Chmenoe, bij de necropool van Tuna el-Gebel.

Archeologen vonden duizenden gemummificeerde bavianen en ibissen die als offers aan de tempel waren gegeven. In 2020 maakten Egyptische functionarissen de ontdekking bekend van een reeks grafkamers en collectieve graven in Tuna el-Gebel die eerbiedwaardige leden van de geestelijkheid uit de cultus van Thoth leken te bevatten.

Tuna el-Gebel was een centraal punt van de stad en bood vele diensten aan de gemeenschap, waaronder raadgeving, voedseldistributie en medische behandeling. Vanzelfsprekend waren de priesters van Thoth hoogopgeleid en verbonden met de heersende klasse. Thoth werd echter niet alleen door de elite vereerd maar ook door gewone mensen. Mensen uit alle lagen van de bevolking droegen een amulet met Thoths hoofd, hetzij in zijn ibis- of baviaanvorm.

Thoth en Hermes

In het Ptolemaeïsche tijdperk begonnen de Grieken Thoth te associëren met Hermes, en de twee goden werden samengevoegd tot een gedaante genaamd Hermes Trismegistus, oftewel Thoth de Driewerf Grote. Naarmate de Grieken meer prominentie verwierven in het gebied, werd Chmenoe bekend als Hermopolis.

Uiteindelijk werd Hermes Trismegistus door de kerkvaders herinterpreteerd als een sterfelijk mens die bekendstond om zijn bijdragen aan de kennis. De mythe van de 42 boeken met de kennis van Thoth werd verspreid door Clemens van Alexandrië, die leefde van 150 tot 215 n.Chr.

De Hermetica en de profetie van Thoth

Een ander belangrijk corpus van teksten is de Hermetica, een dialoog tussen Thoth (in zijn gedaante als Hermes Trismegistus) en zijn leerlingen. De verzameling behandelt de essentie van de oud-Egyptische wijsheid en de aard van de mensheid. De beroemde Klacht van Hermes maakt deel uit van deze teksten, en deze is beangstigend relevant gebleken voor de moderne samenleving.

In Thoths profetie sprak hij tot Asclepius en rouwde hij over het lot van de Egyptische religie.

“O Egypte, Egypte, van uw religie zal niets overblijven dan een leeg verhaal, dat uw eigen kinderen in de toekomst niet zullen geloven; niets zal resteren dan gegraveerde woorden, en alleen de stenen zullen van uw vroomheid getuigen.”

-Hermetica, Asclepius III

Voor de Egyptenaren vertegenwoordigde Egypte de hele wereld. Naarmate Thoths klacht verdergaat, is het gemakkelijk zijn woorden vanuit een modern perspectief te interpreteren.

“Duisternis zal boven licht worden verkozen, en de dood zal winstgevender worden geacht dan het leven; niemand zal zijn ogen ten hemel heffen; de vromen zullen als krankzinnig worden beschouwd, en de goddelozen als wijs; de waanzinnige zal als een dapper man worden beschouwd, en de slechte zal als goed worden geacht.”

-Hermetica, Asclepius III

Een hoop voor de toekomst: het herstel van de Ma’at

Thoth ging verder met het in nog grotere, somberder detail beschrijven van deze val van de mensheid. Gelukkig is niet alles verloren. Thoth vertelde ook over een tijd van verlossing waarin het evenwicht van de Ma’at zou worden hersteld.

“Maar wanneer dit alles is geschied, Asclepius, dan zal de Meester en Vader, God, de eerste voor allen, de maker van die god die het eerst tot bestaan kwam, neerzien op hetgeen is geschied, en de wanorde stuiten door de tegenwerking van zijn wil, die het goede is. Hij zal hen die zijn afgedwaald terugbrengen op het rechte pad…

En zo zal hij zijn wereld terugbrengen tot haar vroegere aanblik, opdat de Kosmos wederom waardig zal worden geacht voor aanbidding en verwonderde eerbied, en God, de maker en hersteller van het machtige bouwwerk, zal worden aanbeden door de mensen van die dag met onophoudelijke lofzangen en zegenpreuken.”

-Hermetica, Asclepius III

Conclusie

Thoth was een van de oudste godheden in de Egyptische mythologie en een met een enorm aantal verantwoordelijkheden. Hieronder volgen slechts enkele van de dingen die we over deze godheid weten.

• Thoth was de Griekse naam van de god. Zijn Egyptische naam was Djehoety.
• De Grieken associeerden hem met Hermes, zozeer zelfs dat ze een samengestelde god schiepen genaamd Hermes Trismegistus.
• Hij bestuurde alle soorten kennis, taal en schrift.
• Hij werd als mens met een dierenhoofd afgebeeld als ibis of baviaan.
• Geleerden verschillen van mening over of Thoth zichzelf schiep, de zoon van Ra was, of de zoon van Seth en Horus.
• Hij beheerste astronomie en astrologie en schiep de kalender van 365 dagen.
• Hij was de eerste magiër en schreef de spreuken in het Dodenboek.
• Hij had een verblijf in het hiernamaals en noteerde de resultaten van de wegingsceremonie voor alle overledenen.
• Hij was essentieel in de mythe van de Verre Godin.
• Zijn cultus was gevestigd in Chmenoe, dat later bekendstond als Hermopolis.
• In de Hermetica onthulde hij een profetie voor de mensheid die griezelig relevant is voor het moderne tijdperk.

Hoewel de actieve verering van Thoth enigszins vervaagde in het Vroeg-Dynastieke Tijdperk, bleef hij een belangrijke en blijvende figuur in de harten en gedachten van het Egyptische volk gedurende duizenden jaren.